Als je de regenboog wilt zien……

Regenboog

‘Als je de regenboog wilt zien, moet je de regen erbij nemen’. Jaren geleden kwam ik ergens dit gezegde tegen. Een mooi gezegde, vond ik. Het deed iets met me. Het was in de tijd dat ik nog steeds van het ene op het andere moment overvallen kon worden door sterk wisselende stemmingen. Het ene moment zag ik het leven helemaal zitten. Zat ik vol plannen en ideeën. Zag ik de toekomst zonnig in. Het volgende moment kon ik helemaal uit het veld geslagen zijn. Geen idee wat ik wilde, laat staan dat ik wist hoe ik het moest doen. Alles grijs en grauw, als op een grijze grauwe dag die maar niet over wil gaan.

Vallende humeuren

Een lastig fenomeen, dat ik zelf indertijd ‘vallende humeuren’ noemde. ‘Ik heb last van vallende humeuren’ dacht ik dan. En dacht dat die bij me hoorden. Dat het ‘in m’n genen’ zat. Lastig voor mijzelf, omdat het me altijd het gevoel gaf totaal niet op mezelf te kunnen vertrouwen. Maar niet alleen maar lastig voor mijzelf. Ook lastig voor mensen in mijn omgeving. Ook al omdat ik vaak geen idee had wat de aanleiding was voor zulke sterke stemmingswisselingen. Kon ik het ene moment gezellig zijn, gemakkelijk, aanspreekbaar, warm, aanwezig. Het volgende moment kon ik totaal ver-ijst zijn, gesloten, afwerend, ontoegankelijk, koud, afwezig. Geen touw aan vast te knopen. Niet voor mezelf. En niet voor andere mensen.

Wisselende stemmingen

Mogelijk herken je die stemmingswisselingen in jezelf. Die wisselende humeuren die even veranderlijk kunnen zijn als het Nederlandse weer. Het ene moment schijnt de zon. Het volgende moment zie je onheilspellende wolken verschijnen. Dan stormt het plotseling. Of het wordt windstil. Je ziet en regenboog verschijnen, en weet ineens weer: het komt goed.

Hoe zit dat bij jou? Hoe ziet de BeeldTaal van jouw weerkaart eruit?

Charlotte Salomon: ‘Leven of theater?’

Charlotte Salomon: ‘Leven of theater?’

Geboren: 1917 in Berlijn.
Vermoord: 1943 in Auschwitz

Afgelopen week kwam ik het boek Charlotte tegen. Roman over het leven van Charlotte Salomon, geschreven door David Foenkinos. Ik bestelde het boek. Gisteren ontving ik het.
Het hele dikke boek van Charlotte Salomon ‘Leven of theater?’, samengesteld door Judith Herzberg, staat al ruim veertig jaar in mijn boekenkast. Een autobiografisch zangspel in 769 gouaches. In de loop van die vele jaren heb ik het boek meer dan eens uit mijn kast gepakt. Doorgekeken. Gelezen. Pas nu, nu ik zelf gefocusd ben op het plaatsen van jong ouderverlies in tijd en ruimte, en Verlaat Verdriet  in woord en beeld, dringt de volle omvang van dit bijzondere werk tot mij door.

Verlies

Charlotte Salomon is 9 jaar als ze haar moeder verliest. Pas na de zelfdoding van haar grootmoeder aan moederszijde in 1940 ontdekt ze dat haar moeder Fransceska niet, zoals haar indertijd is verteld, is overleden aan een griepje. Ook haar moeder is overleden door zelfdoding. Charlotte blijft alleen achter met haar vader, Duits-Joods medisch specialist. ‘Onhandelbaar’ geworden wordt ze verzorgd door opeenvolgende ‘juffen’. Tot haar vader kennis maakt met zangeres Paula. Haar vader en Paula trouwen. Haar inning geliefde juf ‘Hase’ vertrekt. Charlotte krijgt een nieuwe moeder, met wie ze een ingewikkelde relatie ontwikkelt.

Vlucht naar Frankrijk

Om de politieke ontwikkelingen in nazi-Duitsland vlucht Charlotte Salomon met haar grootouders naar Zuid Frankrijk. Na de zelfdoding van haar grootmoeder ontwikkelt ook Charlotte een sterk verlangen naar de dood. In haar nood denkt ze terug aan de woorden van haar zangpedagoog en geliefde ‘Om het leven geheel lief te hebben moet je misschien wel het tegendeel ervan – de dood – omhelzen en begrijpen’. Ze besluit zichzelf met behulp van zijn ideeën te redden, en als alternatief voor zelfmoord ‘iets totaal waanzinnig bijzonders’ te ondernemen.
Zo verwerkt de 24-jarige Charlotte haar roerige familiegeschiedenis, en haar ervaringen als Joodse in Berlijn, op een buitengewone manier. In bijna 800 gouaches beschrijft ze haar leven in woord en beeld. ‘Leven of theater?’.

Vermoord

In 1943 wordt Charlotte Salomon, 26 jaar en 5 maanden in verwachting van haar eerste kind, in Zuid Frankrijk opgepakt. En vervolgens vermoord in Auschwitz.

Joods historisch museum

In november 1971 hebben Albert en Paula Salomon het verzamelde werk ‘Leven of theater? geschonken aan het Joods Historisch Museum in Amsterdam.

Lees meer

Overleefkracht in BeeldTaal

Overleefkracht in BeeldTaal

Zeker vijfentwintig jaar geleden werd ik getroffen door de BeeldTaal op een kaart in een kaartenmolen. Op de kaart de afbeelding van een kind. ‘Diskit op weg naar school’ staat als titel op de achterkant van de kaart. Op de kaart de afbeelding van een kind van een jaar of zeven, acht. Zo te zien een meisje, maar het kan ook een jongetje zijn. Het kind staat met beide voeten tegen elkaar aangeklemd op een verhoging van zand of steen, in een grijze omgeving. Het heeft schoenen of laarzen aan die er enigszins versleten uitzien. Het kind draagt een lange, zwarte jas. Eveneens versleten. Een jas die er niet uitziet als een warme jas tegen de kou. Op het hoofd van het kind een zwarte muts met een witte bontrand. Vermoedelijk is het winter.

Overleefkracht

Het kind staat met de armen over elkaar. Staat het kind even uit te rusten? Was de fotograaf daar toevallig aanwezig? Poseert het kind alleen voor de foto, om daarna weer verder te gaan? Geeft het zich over aan haar/zijn taak? Aan wat het moet doen? Het gezichtje van het kind staat vertrokken. De mond verbeten in een neerwaartse streep. De ogen van het kind gaan zo goed als schuil onder de bontrand van de muts. Als ik de foto nog wat beter bekijk twijfel ik aan wat de ogen van het kind uitdrukken. Is het vermoeidheid? Dapperheid? Zie ik overleefkracht? Boosheid? Doorzettingsvermogen? Is het kind ontredderd, en moet het er maar iets van zien te maken? Zie ik eenzaamheid? Wanhoop?

BeeldTaal

Op de rug draagt het kind een bundel hout. Hoe zwaar is deze last? Hoe onhandig om te dragen? Wie heeft deze last op de rug van het kind gebonden? Waar moet het kind met deze last naartoe? Niemand in de buurt te zien. Geen andere kinderen. Geen volwassene die het kind de hand toereikt. Het kind bemoedigt. Ondersteunt. De weg wijst. Meeneemt. De zware last overneemt. Het kind staat daar. Alleen. Hoe alleen is dit kind? Hoe alleen voelt dit kind zich? Waar zijn de anderen? Hoe eenzaam is dit kind? Hoe eenzaam voelt dit kind zich?

helen door schrijven

  • Als je deze afbeelding bekijkt, wat zie jij dan?
  • Wat voel jij?
  • Zegt deze kaart iets over jou? Over hoe jij je als kind hebt gevoeld?
  • Beschrijf eens in vijf zinnen wat deze afbeelding doet met jou.

Lees meer over Verlaat Verdriet en verlate rouw

 

Maxine Harris: De taal van het verlies

Een verlies voor altijd

Recent stond ik stil met een Verlaat Verdriet-er bij tekst uit het bekende boek van Maxine Harris: Een verlies voor altijd. De levenslange invloed van de vroege dood van een ouder.
Indertijd, toen ik het boek las, voelde ik de erkenning van de impact van het vroege verlies van een ouder in mijn hele lijf. Graag deel ik deze tekst op deze plaats met je.

De taal van het verlies

Probeert u zich eens voor te stellen dat u samen met alle mensen die u kent in één grote ruimte staat. Om u heen staan niet alleen uw familieleden, vrienden en bekenden. Maar ook al die mensen die ervoor zorgen dat uw leven soepeltjes draait. Zoals uw tandarts. De postbode. De man uit de garage die uw auto altijd repareert. Kortom, iedereen met wie u ook maar iets te maken hebt.

Stelt u zich voor dat van al die mensen de helft in één klap dood neervalt en voor altijd verdwijnt. U bent zo overdonderd door de enormiteit van het verlies dat de ware betekenis nauwelijks tot u doordringt. In uw paniek richt u zich op een onbelangrijk detail, zoals wie u morgen naar school zal brengen, terwijl u volkomen voorbijgaat aan het feit dat uw zoon en uw beste vriend dood naast u liggen.

Verbijstering en eenzaamheid

Stelt u zich nu eens voor dat u samen met twee vrienden een trektocht maakt door een onbekend bergachtig terrein. Naast u loopt een ervaren klimmer als gids. Iemand die de bergen goed kent. En, minstens even belangrijk, iemand die weet wat het betekent om aan zo’n avontuur te beginnen. U bent zenuwachtig, maar vindt het tegelijkertijd fantastisch. Uw vrienden en u voelen zich veilig. Want de gids is op de hoogte van alle technische aspecten van de onderneming. Hij beseft terdege wat zo’n tocht voor ieder van u betekent. U bent bezig een bocht om te gaan op een bijzonder, lastig stuk van de berg en plotseling verdwijnt de gids. Dan kijkt U uw vrienden aan. Maar er is niemand om u te helpen op dit uiterst lastige traject. U wordt overweldigd door een gevoel van complete verbijstering en eenzaamheid. 

Helen door schrijven

  • Herken je wat Maxine Harris in deze twee alinea’s beschrijft?
  • Wat doet het lezen van deze alinea’s met jou?
  • Welke gevoelens roept het lezen van deze alinea’s op bij jou?
  • Welke van de beide alinea’s spreekt jou het meeste aan?
  • Beschrijf in jouw eigen woorden de alinea die jou het minste aanspreekt.
  • Beschrijf in jouw eigen woorden de alinea die jou het meeste aanspreekt.

Lees meer

Boeken van Titia Liese over Verlaat Verdriet en verlate rouw

Een nachtelijke ervaring met adrenaline

Vorige week plaatste ik een bericht op de besloten Verlaat Verdriet-Facebook groep. Sinds dat bericht over adrenaline heb ik een aantal reacties gekregen van Verlaat Verdriet-ers die precies herkennen wat ik beschrijf. Het bericht stond tot nu toe alleen op de besloten groep. Gezien de reacties die ik krijg plaats ik het bericht nu ruimer. Dus in mijn blog, en in mijn open Verlaat Verdriet FB-sites. Mogelijk brengt mijn ervaring ook jou iets waarmee je weer verder kunt.  

Ervaring

Graag wil ik een ervaring delen die ik vorige week had. Ik probeer altijd nog beter, nog preciezer te begrijpen waar Verlaat Verdriet en verlate rouw over gaan. En daar nog preciezer passende woorden voor te vinden. 

Adrenaline

Vorige week in de nacht had ik een stevige aanvaring met iemand in mijn buurt. Op zich was de aanleiding helemaal niet zo groot, maar wat er gebeurde viel bij mij helemaal verkeerd. Ik was woedend. In slaap vallen lukte niet (meer). Erger nog: slapen lukte helemaal niet meer. Stik – ik zit vol met adrenaline, bedacht ik.

Niet slapen

Ik lig wel vaker wakker ’s nachts. Maar omdat ik over het algemeen niet vroeg op m’n werk hoef te zijn vind ik een nachtje met weinig of geen slaap meestal niet zo erg.
Eerste realisatie in die nacht: als er zoveel adrenaline/cortisol in mijn lijf zit (aangenomen dat dat het was!) vind ik het wel heel erg onaangenaam om de slaap niet te kunnen vatten (wat het natuurlijk nog moeilijker maakt om in slaap te vallen). Er zit dus kennelijk een verschil in niet slapen en niet slapen, bedacht ik. 

De volgende dag

De volgende dag gebeurde het volgende. Ik kreeg mezelf niet in beweging de volgende ochtend. Logisch, als je niet hebt geslapen, bedacht ik. Toen ik eindelijk rond 10 uur m’n bed uitkwam kon ik nog niks. Ik liep als een zombie door m’n huis. Begon hier aan. Begon daar aan. Maar liet het steeds weer vallen. Ik zat voornamelijk in de kamer, liep wat rondjes door m’n huis, en deed verder weinig tot niks. Uren lang. In de loop van de dag voelde ik wat beweging in me komen. Ik kan toch gewoon een wasje doen? M’n wasje ophangen? Een boodschap doen? Eten koken? Dat lukte wel.

Zichtbaar

Maar andere dingen die op mijn agenda stonden bleven liggen. Bellen. Mensen spreken. Afspraken maken. Het lukte me niet die te doen. Dat ik niet kan uitreiken als ik me zo gevangen voel in mijn lijf: daarvan was ik me al sinds lang bewust. Maar ineens realiseerde ik me: wat ik niet kan in zo’n geval is iets doen waarmee ik zichtbaar word

Mensen zonder uitstraling: Jente Posthuma

Jente Posthuma: Mensen zonder uitstraling

Wat gebeurt er in het leven van een meisje van 13 als haar moeder overlijdt na een lange tijd van ziekte en aftakeling.
Wat gebeurt er met je als je moeder een schimmige carrière als actrice had. Een moeder die haar dochter altijd voorhield dat mensen zonder uitstraling nog erger zijn dan lelijke mensen.
Een vader die directeur is van een psychiatrische inrichting. Een man die als professional wist wat hem te doen stond met patiënten, maar die er als (huis)man niet zoveel van maakt. Laat staan als vader en beschermer van een stuurloze dochter zonder moeder.

Wat gebeurt er in het leven van een jonge vrouw die op haar 30e als een stuurloos wrak, zonder kant of wal te raken, ronddobbert in haar leven. Wetend dat mensen zonder uitstraling nog erger zijn dan lelijke mensen. Maar die geen idee heeft hoe je dat dan wel moet doen: een vrouw te zijn met uitstraling. Moeder te zijn voor haar zoontje. Partner te zijn van een merkwaardige man. Dochter te zijn van een vader die inmiddels de opa is geworden van haar kind.

Herkenbare thema’s

Goed geschreven boek dat je meeneemt naar tal van herkenbare thema’s uit het leven van een 30-jarige dochter die als 13-jarige haar moeder verloor.

Lees meer

De weg van liefde in Codiponte, 2024

We gaan het weer doen – De weg van liefde!
Dit jaar van zaterdag 5 – vrijdag 11 oktober 2024.
Evenals vorig jaar werk ik deze Weg van liefde samen met Els Pronk, Verlaat Verdriet-ster en schrijfcoach.

Ben je Verlaat Verdriet-er? Heb je korter of langer geleden meegedaan aan een Verlaat verdriet-workshop of een andere activiteit bij Titia Liese? Dan nodigen we ook jou van harte uit deel te nemen aan onze bijzondere (schrijf)retraite De weg van liefde in Codiponte.

Direct aanmelden

Inschrijfformulier 

Open programma

We werken deze week in een open programma. Een programma dat zich voegt naar het ritme van de dag. Waarin alle ruimte is om op jouw eigen manier en op jouw eigen tijd te werken aan de Verlaat Verdriet-thema’s die voor jou belangrijk zijn.
Wij samen – Els, Maartje, Davide en ikzelf – zorgen voor jou. We faciliteren jou deze dagen om te doen wat je te doen hebt, en te doen wat bij jou past.

Ga mee in deze Weg van liefde en geniet van

  • je ruime, mooi ingerichte eenpersoons kamer met eigen badkamer in het gastvrije Gele Huis, of op de Concia;
  • de kennis, de aandacht, de steun en de liefde van Titia en Els;
  • het samenzijn met ervaringsgenoten;
  • de stappen die je zet in jouw verlate rouwproces;
  • het Italiaanse leven in een klein dorp in de vallei tussen de Apennijnen en de Apuaanse Alpen;
  • de gastvrijheid van Maartje en Davide;
  • de overheerlijke maaltijden die Davide voor ons bereidt;
  • het dorp, de natuur, de rust, de geborgenheid en de stilte die je om je heen voelt;
  • de lange geschiedenis van het eeuwenoude Codiponte.

 

 

Verdriet
Verlaat Verdriet
Verlaat Verdriet verlaten
De weg van liefde
Codiponte

Codiponte, waar oud zeer kan helen

Titia & Els

Lees meer 

De weg van liefde

Ervaringen van deelnemers

Wat mij raakt: Rainer Maria Rilke

Bij het klaarmaken van de mappen voor de Verlaat Verdriet-workshop van komende dagen print ik ook weer het gedicht van Rainer Maria Rilke: Wat mij raakt. Elke keer weer raakt zijn gedicht me. Zo ook nu. Ineens zie ik ook de foto voor me van de regenboog die ik vorig jaar een paar dagen na De weg van liefde maakte vanaf het terras van het gele huis in Codiponte. De inhoud van het gedicht. De bijzondere week van De weg van liefde 2023. De regenboog. Het valt allemaal samen in me. Dat wil ik graag met jullie delen.

Wat mij raakt (Was mir bewegt)

Men moet de dingen aan de eigen, stille,
ongestoorde ontwikkeling over laten,
die diep van binnen komt
en die zich door niets laat haasten of versnellen;
eerst volledig rijpen – en daarna baren…

Rijpen zoals een boom die zijn sapstroom niet stuwt
en die rustig in de lentestormen staat,
zonder angst, dat er straks geen  zomer kan komen.

Die zomer komt toch!
Maar hij komt alleen bij de geduldigen
die leven alsof de eeuwigheid voor hen ligt
zo zorgeloos stil en wijds…

 Men moet geduld hebben
voor de onopgeloste zaken in ons hart
en proberen de vragen zelf lief te hebben,
als gesloten kamers,
en als boeken die in een zeer vreemde taal
geschreven zijn.

Het komt er op aan alles te leven.

Als je de vragen leeft,
dan leef je misschien langzaam maar zeker
zonder het te merken op een goede dag
het antwoord in.

Rainer Maria Rilke
1875-1926

De weg van liefde 2024

Binnenkort informatie over De weg van liefde oktober 2024. De eerste aanmeldingen zijn al binnen. Er zijn nog een paar plaatsen beschikbaar. Meld je alvast aan als je voornemens bent deel te nemen aan De weg van liefde 2024.

Ervaringen met De weg van liefde 2023

Levensverhalen: mens in tijd en ruimte

Levensverhalen: mens in tijd en ruimte

Vorige week plaatste ik mijn blog De schoonheid van littekens, waarin ik schreef over twee (jonge) mannen. De een kunstenaar Levi van Veluw. De andere schrijver/filosoof Daniël Schreiber. Beiden op hun eigen manier gefascineerd door levensverhalen in tijd en ruimte. Ik beloofde een vervolgblog.

Labyrinth of memories

Labyrinth of memories is deel van de heel bijzondere expositie van Levi van Veluw in Singer Museum Laren. Niet alleen ik, maar veel bezoekers met mij raakten onder de indruk van het werk van Levi van Veluw. De tomeloze werk-kracht waarmee hij uitdrukking geeft aan zijn verlangen gevoelens zichtbaar en ervaarbaar te maken. Onder de indruk van de manier waarop hij niet alleen zichzelf een plaats geeft in tijd en ruimte, maar ook de mens. De ander. Ik kan je alleen maar aanraden – als het je lukt – deze expositie te gaan zien. Zelf te ervaren wat zijn werk doet met jou.

Thuis

Samenvallend met mijn bezoek aan Singer Museum lees ik het boek van filosoof Daniël Schreiber Thuis. Een citaat uit dit boek wil ik graag in deze blog over Levensverhalen: mens in tijd en ruimte met je delen.

Citaat

……’Misschien draait het bij de zoektocht naar een thuis ook wel precies daarom: dat je het goed genoeg doet en dat het thuis dat je voor jezelf vindt goed genoeg is voor je eigen leven. Ons innerlijke leven wordt voor een belangrijk deel bepaald door de levenspaden die we niet verwezenlijken, door verlangens naar de levens die we in theorie zouden kunnen leiden’…….

……Soms willen we iemand anders zijn, iemand die vrij is van pijn en angsten, vrij van eenzaamheid en terugkerende problemen. Soms willen we iemand zijn die een ander leven op een andere plek leidt. We moeten op een gegeven moment leren accepteren dat deze fantasieën bij ons horen. Net als onze beperkingen, zwaktes en verschillende vooronderstellingen die we over het leven hebben, horen ze bij ons leven – of we het willen of niet’…….

……..’Zulke fantasieën ervaren we alleen als iets tragisch zolang we ze niet in ons leven integreren. Maar als dat ons wel lukt, zijn ze alles behalve problematisch. Integendeel: zonder die fantasieën zouden we niet groeien…. ‘

……’Het zal ons in staat stellen het leven dat we hebben zo goed mogelijk te leven. Een thuis kan goed genoeg zijn, zelfs wanneer het niet beantwoordt aan de voorstellingen die we ooit van ons leven gemaakt hebben, zelfs als er soms donkere periodes zijn.’…..

…..’Misschien zijn we eigenlijk, veel vaker dan we zelf geloven, al daar waar we moeten zijn.’…. 

blzz 161-163

Lees meer

Herinnering aan gevoelens van totale eenzaamheid

Totale eenzaamheid

‘Ik ga om half negen even weg’ zegt Chris zojuist tegen me terwijl we ons sportrondje op de hometrainer doen. ‘Mijn kleindochter gaat zo dadelijk op schoolreis. Ik ga haar uitzwaaien.’  Al fietsend bekruipt mij een herinnering die ik lang bewust in me heb gedragen. Ik zal een jaar of tien zijn geweest. Kwam terug van schoolreis. De bus stond voor m’n school. We stapten uit. Ik keek rond. Alle kinderen werden opgehaald door hun ouders. Maar ik niet. Ik stond alleen. Tussen al die kinderen. En al die ouders die hun kinderen op kwamen halen. Er zat niets anders op. Ik moest naar huis lopen. Alleen. Natuurlijk kende ik de weg. Die liep ik elke dag, samen met m’n vriendinnetjes.

Ik voel weer de herinnering aan toen. De eenzaamste weg die ik ooit had afgelegd. Thuisgekomen hoorde ik de stem van ‘mijn stiefmoeder’ uit de woonkamer. ‘Je zult wel smerig zijn geworden vandaag.’ Dat was het. Daar, op die dag, begon de eerste bewuste scheiding tussen mij en de wereld om me heen. Vanaf die dag wist ik ‘Ik moet het alleen doen. Er is niemand voor mij.’

Herinnering aan eenzaamheid

Ken jij uit uit jouw jeugd een zelfde soort herinnering? Een eerste bewuste herinnering aan deze totale eenzaamheid? ‘Ik moet het alleen doen. Er is niemand voor mij.’

Gat in je ziel

Lees meer over Verlaat Verdriet-thema’s in Gat in je ziel.