Preventie (?)

Preventie is een (hardnekkig) idee, voortkomend uit een lineaire tijdsopvatting en veronderstellingen van maakbaarheid. Je kunt in de lineaire tijdslijn problemen voorkomen door op tijd, of liever nog voor de tijd, te reageren op gebeurtenissen die zouden kunnen gaan plaatsvinden. Pro-actief zijn noem je dat. Hoeft niks mis mee te zijn. In de mechanische, voorspelbare wereld kun je aardig zeker weten welke problemen je kunt voorkomen door op een vroeg moment het proces te beïnvloeden op een manier die zeker toekomstige problemen voorkomt.

Als het gaat om psychologische processen is het preventie-idee in mijn optiek echter zeer discutabel. Want hoe kun je iets voorkomen – of positief beïnvloeden – waarvan je niet zeker kunt voorspellen of het gaat gebeuren en hoe dat er dan in de toekomst uit zal gaan zien? Preventie-denken kan gemakkelijk illusie-denken worden. Met illusie-denken kun je jezelf – en anderen – lang zoet houden, zonder dat je in de komende 10, 20, 30, 40 jaar (of langer) je preventie-gelijk hoeft (of zelfs maar kunt) aan te tonen. Uiteindelijk kan dan 10, 20, 30, 40 jaar blijken dat preventie contraproductief heeft gewerkt. En dan???

Ik vermoed (en vrees) dat preventie-denken bijvoorbeeld voor kinderen die een ouder verliezen door de dood in de realiteit contraproductief zal blijken te zijn. Preventie kan niet voorkomen dat later problemen ontstaan. Preventief werken op grond van veronderstellingen (zijn die ooit aangetoond? Bewezen? Wordt de tijdelijkheid en tijdgebondenheid van veronderstellingen omtrent de gevolgen van jong ouderverlies in het nu onderkend?) sluit een weg af om terug te gaan. ‘Niet in het verleden graven’. Gecompliceerd als je uit het verleden informatie moet halen om te begrijpen waarom je nu bent zoals je bent en doet zoals je doet.

Als preventie niet op de goede manier – dus op de juiste pijnplekken – wordt ingezet en er bovendien geen of onvoldoende besef is van de grenzen aan en de beperkingen van preventieve mogelijkheden, sluit preventie eerder een weg af dan dat er iets goeds – namelijk het beoogde (want wat is het beoogde???) – wordt bereikt. Illusies hebben de plaats ingenomen van de realiteit. Kinderen die een ouder verliezen – en volwassen die als kind een ouder verloren – hebben de realiteit meegemaakt van hoe het ging en niet van hoe het beter had gekund. Met die realiteit hebben ze in hun verlate rouwproces te dealen. Daar past het denken: ‘we hebben er alles aan gedaan om dit te voorkomen. Je hebt je kans gehad’ niet in.

De realiteit onder ogen zien is een belangrijke stap in een verlaat rouwproces bij Verlaat Verdriet. De werkelijkheid van je leven zoals het is geweest onder ogen zien en in je leven van nu integreren. Met preventie heeft dat niets te maken (behalve misschien het ‘wegwerken’ van een aantal – negatieve en/of ongemakkelijke – oordelen die onlosmakelijk aan het preventie-denken vast lijken te zitten).
Met toekomstgericht denken heeft het wel alles te maken.