• | |

    Yoeke Nagel: Zoeken naar mijn moeders moeder

    DoorTitia Liese

    Zoeken
    naar mijn moeders moeder
    die verdween in het verzet.

    ‘Mijn grootmoeder is verdwenen in de oorlog, lang geleden, niet teruggekomen, dood waarschijnlijk, maar in ons gezin heel aanwezig in verhalen en tastbaar gemis. Een vrouw met mythologische proporties; een soort eenhoorn, waar we allemaal diep respect voor hadden, al had alleen mijn moeder haar ooit in het echt gezien.’

    Yoeke Nagel

    Najaar 2017 leerden we elkaar kennen. Yoeke Nagel – journalist, schrijfcoach, boekenvroedvrouw en nog veel meer – en ik. Onmiddellijk was er een enorme klik tussen ons. Ik wist dat de moeder van Yoeke vroeg haar moeder was verloren. Zou dat de oorzaak zijn van de klik?

    Mijn moeders moeder

    Yoeke vertelde me dat ze bezig was een boek te schrijven over de zoektocht van haar moeder Esther naar haar moeder Jeanne die in de oorlog spoorloos verdween. ‘Zou jij, als Verlaat Verdriet-specialiste een korte recensie willen schrijven over dit boek?’ vroeg Yoeke me de tweede keer dat we elkaar spraken. ‘Het is de bedoeling dat dit boek – Zoeken naar mijn moeders moeder – in maart 2018 uitkomt.’ 

    Jeanne van Emden

    Ik stemde daar graag in toe. Nam het manuscript mee. Begon thuisgekomen onmiddellijk te lezen. En werd volkomen meegezogen in wat ik las.
    Het verhaal van de levenslange zoektocht naar Jeanne van Emden (geboren 1899, verdwenen 1944) door dochter Esther (geboren in 1931, 13 jaar als haar moeder spoorloos verdwijnt) en (klein)dochter Yoeke (geboren 1963).
    Jeanne van Emden. Joods. Verzetstrijdster. Activiste die de grote idealen van de internationale linkse beweging uitdroeg. Waar ze maar kon.

    Idealen

    Ik werd meegezogen. Deze beweging kende ik van huis-uit. De grootse idealen. De bevlogenheid. De liefde voor de literatuur. Voor dichters en denkers. Voor kunst die voor ieder mens bereikbaar zou zijn. Al lezend was het alsof ik de boekenkast van Jeanne als mijn broekzak kende. De ruggen van haar boeken zou herkennen als de boeken die ook in de boekenkasten van mijn ouders stonden.

    De wereld van mijn ouders

    Dat was de wereld van mijn ouders. Toen mijn moeder nog leefde. Altijd ben ik me ervan bewust geweest dat ik het gemis van mijn moeder het meest heb gevoeld in het verlies van die wereld. Van die cultuur. De cultuur die mijn beide ouders in liefde verbond.
    Wat een verrassing ineens weer in die wereld meegenomen te worden. Terug te vinden hoe het was, wat zo uit mijn leven verdwenen leek te zijn.

    Lichtpunt

    Dit is mijn persoonlijke ervaring met het boek van Yoeke.
    Ik stel mij voor dat dit boek ook voor anderen een lichtpunt, en een bron van inspiratie, kan zijn.

    Voor de Verlaat Verdriet-ers die nu 70+ zijn. De Verlaat Verdriet-ers die in oorlogstijd een ouder – of hun beide ouders – verloren (citaat uit het boek: ‘Je kunt de geschiedenis pas afsluiten als hij is vastgelegd’).

    Voor de kinderen van Verlaat Verdriet-ers (citaat uit het boek ‘Voor mij was er een zware erfenis van de waarschijnlijk-dode moeder van mijn moeder: een opdracht. Eentje die nooit hardop werd uitgesproken, maar wel voelbaar was’). En hun kinderen.

    Teruggaan

    ‘Teruggaan in de geschiedenis om betekenisvol verder te kunnen leven’ sluit Yoeke haar voorwoord af.
    Zoeken naar mijn moeders moeder: een lichtend voorbeeld van teruggaan, om verder te kunnen!

    Zoeken

    Yoeke Nagel
    Zoeken naar mijn moeders moeder
    ISBN 9789492844071

  • | |

    Een deken van liefde en vriendschap

    DoorTitia Liese

    Deken van liefde en vriendschap
    Graag wil ik het verhaal met je delen over de deken van liefde en vriendschap die Albertine Richaerts heeft gemaakt.  

    De magische leeftijd
    De magische leeftijd – als Verlaat Verdriet-er heb je er vast ervaring mee. De leeftijd die in je ziel gegrift lijkt te staan. De leeftijd die je ouder had toe zij/hij overleed. Voor bijna alle Verlaat verdriet-ers met wie ik heb gewerkt is die magische leeftijd een thema. ‘Als ik die leeftijd maar haal’.  

    Albertine Richaerts
    Voor Albertine Richaerts was 2017 het jaar waarin ze ouder werd dan haar moeder is geworden. Een gedenkwaardig jaar voor haar, waar ze bij stil heeft gestaan. Dat ze heeft gevierd. Zo maakte Albertine een lang gekoesterde wens waar. Ze maakte een tocht door de woestijn. (de moeite waard om even een kijkje te nemen op de website van Angie, de Nederlandse vrouw die daar leeft en werkt en woestijntochten organiseert http://www.feel-the-desert.com/ ).

    Deken van liefde en vriendschap
    Maar Albertine deed ook nog heel iets anders. Ze maakte een deken van liefde en vriendschap. Gisteren stuurde Albertine me een foto van deze deken. Hij is af! Ik vroeg Albertine of ik deze prachtige vorm van verwerken ter inspiratie door mocht geven via mijn blog. Natuurlijk gaf Albertine daar haar toestemming voor. Bij deze dus!

    Verwerken
    Albertine nodigde voor een gezamenlijke dag de vrouwen uit die in haar leven van groot belang zijn geweest – en zijn. Aan deze vrouwen vroeg ze een lapje mee te nemen met het doel van de meegebrachte lapjes een warme deken van liefde en vriendschap te maken. Een prachtige, uitvoerbare vorm van – letterlijk – verwerken.

    Dag van liefde en vriendschap
    Zo kwamen in de afgelopen nazomer de vrouwen die bijzondere betekenis hebben voor Albertine bijeen voor een prachtige dag vol van warmte en liefde. En met de door Albertine gevraagde lapjes.

    Deken
    In de afgelopen wintermaanden verwerkte Albertine deze lapjes tot de prachtige, warme deken van liefde en vriendschap die je hierboven op de foto ziet. Een prachtig ritueel van verwerken dat mogelijk ook jou inspireert.

     

  • | |

    Charlotte Salomon – Leven? of theater?

    DoorTitia Liese

    Charlotte Salomon (1917-1943)

    Leven? of theater?

    Het boek van Charlotte Salomon’s Leven? of theater? kwam uit in 1981.
    Ik kocht het.
    Een tijd lang was dit omvangrijke boek zeer aanwezig in mijn huis.
    Een bijzonder boek. Samengesteld uit honderden gouaches die ze naliet aan een goede vriend van haar in de tijd dat ze naar haar Franse grootouders was gevlucht. ‘Bewaar ze goed’ zei ze tegen hem. ‘C’est toute ma vie’ (vertaling: ‘Het is mijn hele leven’). 
    In 1943 werd de joodse Charlotte Salomon in Auschwitz vermoord door de nazi’s.   

    Verlies moeder

    In 1981 dus.
    Natuurlijk wist ik zelf dat ik jong mijn moeder was verloren. Natuurlijk wist ik dat dit verlies van grote invloed was geweest op mijn verdere leven.
    Maar heel erg bewust van de impact van dit vroege verlies: dat was ik niet.
    Mijn hoofd wist het heel goed.
    Mijn gevoel deed niet mee.
    Ik had me gered.

    ‘Weet je eigenlijk dat Charlotte Salomon ook jong haar moeder is verloren?’ vroeg onlangs iemand me.
    Ik wist het niet. Sterker nog: ik had geen flauwe notie.
    Wel wist ik dat ze in de oorlog door de nazi’s was vermoord. Maar dat ze ook jong haar moeder was verloren. Nee, dat had ik nooit gezien en gelezen.

    Ik neem het boek van Charlotte Leven? of theater? – dat natuurlijk nog altijd in mijn boekenkast staat – ter hand.
    Tot mijn verbijstering zie en lees ik hoe Charlotte Salomon het verlies van haar moeder in woord en beeld zichtbaar heeft gemaakt. Nu zie en lees ik het pas. De moeder van Charlotte overleed toen ze acht was. Na diverse eerdere pogingen, als gevolg van zelfdoding.
    Nee.
    Ik heb het gewoon nooit tot me door laten dringen.

    Leven? of theater?

    Op bladzijde 27 schrijft Charlotte: 
    ‘Ze (Franziska – moeder van Charlotte) is er heel anders uit gaan zien. Ze heeft het alleen nog over de dood. Albert (vader van Charlotte) zegt dat hij haar nodig heeft en dat ook Charlotte niet zonder moeder kan. Ze was immers nog maar zo klein, net acht jaar – maar niets hielp. Franziska had niet de minste zin om verder te leven……’

    Op bladzijde 34
    Vader van Charlotte: ‘Ach, nu heb ik haar verloren, al mijn vreugde is nu weg’……….

    Op bladzijde 38
    ‘Mammie van me, schrijf me terug’………….

    Op bladzijde 39
    Charlotte: ‘Waarom komt ze niet, mijn mammie, ze heeft het beloofd’………..

    Illustraties

    Elke bladzijde in dit boek is, behalve van tekst, ook voorzien van de beelden waarmee Charlotte Salomon haar korte leven illustreerde.

     

     

     

    Lees meer over Charlotte Salomon

    Charlotte Salomon

    Charlotte Salomon 

     

     

     

     

  • | |

    Hoe te handelen bij PTSS

    DoorTitia Liese

    Hoe te handelen bij PTSS

    PTSS: Post Traumatische Stress Stoornis.
    Ongetwijfeld ken je de term. Maar ben je je er als Verlaat Verdriet-er van bewust dat PTSS ook in jouw leven een grote rol kan spelen? (Lees meer Trauma en ruptuur).

    Les

    Voor een Verlaat Verdriet-er valt er veel te leren in een verlaat rouwproces (al was het alleen maar dat een verlaat rouwproces veel meer is dan alleen een proces van rouw. Maar daarover een andere keer).
    Ook voor mij als Verlaat Verdriet-er is mijn eigen proces een groot leerproces geweest, met veel bijzondere leermomenten. Veel van deze momenten heb ik met jullie gedeeld. Dat doe ik ook graag met deze blog Hoe te handelen bij PTSS.

    PTSS

    De ruptuur van het abrupte, onomkeerbare verlies van je ouder – en de gevolgen die dat vroege verlies heeft gehad – heeft mogelijk ook jou overgevoelig gemaakt voor (onverwachte) invloeden van buitenaf (Lees meer Verliezen en Transities).

    Fragmentatiebom

    Je kent het vast wel: er gebeurt iets wat je raakt. Dat kan iets groots zijn. Maar soms is de aanleiding iets kleins.
    Je hele lijf slaat op tilt. Alsof er een fragmentatiebom in je is ontploft.
    Je hele lijf staat op alert. En je kunt de Uitknop niet vinden.

    Tsunami

    Of er lijkt langzaam een tsunami bezit van je te nemen. De gebeurtenis is al een paar dagen achter de rug, maar jij voelt de stress nog steeds als golven bezit van je nemen. Waar zit de Uitknop ook al weer?

    Groter dan jij

    Dan voelt het alsof ‘iets’ bezit heeft genomen van jou. Je hebt het niet aan zien komen. Je weet het pas weer als je er middenin zit.
    Je lijf één bonk spanning.
    Je hoofd vol watten.
    Er is iets met je gebeurd dat groter voelt dan jij. Veel groter.
    Je voelt je gevangen in een neerwaartse spiraal.
    Machteloosheid heeft bezit van je genomen.
    Wat kun je hier tegen uitrichten?

    Niet doen

    Niet doen in geval van alert-situatie

    Niet wegduwen;
    Niet verdwijnen in schaamte;
    Niet groothouden;
    Niet negeren;
    Niet bagatelliseren;
    Niet jezelf kinderachtig vinden *;
    Niet tegen jezelf zeggen dat je niet moet zeuren.

    Ervaren en erkennen

    Ervaar: dit voel ik in mijn hele lijf.
    Erken: dit gebeurt nu, maar het is de paniek van toen.

    Wel doen

    Wel doen in geval van alert-situatie

    Wel dit ontredderde kind liefdevol in de ogen kijken;
    Wel je ontfermen over dit kind;
    Wel dit angstige kind geruststellen;
    Wel dit kind omarmen;
    Wel compassie voelen voor dit kind;
    Wel samen lachen met dit kind;
    Wel dit kind bij de hand nemen;
    Wel bij dit kind blijven. Elke keer als deze paniek zich weer aandient.

    Ervaring

    Uit ervaring kan ik je vertellen dat ook deze techniek geoefend moet worden. Dat je bereid moet zijn ook aan deze techniek te werken.
    Uit dezelfde ervaring kan ik je verzekeren: het werkt!

    • Strikt genomen is dit ‘kinderachtig gedrag’.
      Het kind in je is geraakt. Totale paniek.
      Het ontredderde kind heeft geen idee wat te doen.
      Het voelt zich machteloos.
      Ziet geen uitweg.
      Dit kind heeft de hulp nodig van een volwassene.
      Dit kind ben jij.
      Deze volwassene ben jij (maar misschien moet je jezelf daar even aan herinneren

    NB
    Het beeldje (foto) is als deel van haar proces gesneden in speksteen door Stephanie Braggaar.
    Stephanie is tevens auteur van het boek Papa, ik lijk op jou http://stephanie-b.nl/