• |

    Verbinding & verbondenheid

    DoorTitia Liese

    Verbondenheid is voor (jonge, afhankelijke) kinderen niet een gezellig onderonsje waar je als kind voor kunt kiezen om het te doen of om het niet te doen. Verbondenheid – verbonden zijn – met je ouder(s) is voor een kind noodzakelijk om zich veilig te kunnen voelen.
    Voor Verlaat Verdriet-ers die heel erg jong waren toen ze hun ouder(s) verloren door overlijden – zo jong dat ze zelfs geen bewuste herinneringen aan hun moeder/hun vader hebben –  is het moeilijk, zo niet soms onmogelijk lijkend, om nog te weten hoe vanzelfsprekende verbinding voelt. En wat vanzelfsprekende verbondenheid betekent. Met de vroege dood van hun ouder begon voor veel van hen de lange, eenzame overlevingstocht. Al in hun allervroegste jeugd raakten ze – via de overleden ouder – verbonden aan de dood. Ook al waren ze op dat moment te jong om zich bewust te zijn van wat er gebeurde. Of beter gezegd: beschikten ze op dat moment niet over de taligheid om hun gevoelens onder woorden te brengen. Mijn tante, bij wie ik in huis was omdat mijn moeder al maanden in het ziekenhuis lag, vertelde me onlangs dat ik, terwijl ik eigenlijk een heel rustig en tevreden kind was, op de dag waarop mijn moeder overleed de hele dag ontroostbaar heb gehuild, vertelde een van de deelneemsters aan de jaartraining De kunst van het verbinden bij Verlaat Verdriet, die 7 maanden was toen ze haar moeder verloor.

    Vanaf hun allervroegste jeugd hebben veel van deze Verlaat Verdriet-ers zich, op eigen kracht, staande moeten houden. Voor deze Verlaat Verdriet-ers is het van belang zich (opnieuw) te verbinden met hun overleden ouder en zich weer de dochter/de zoon te voelen van de ouder met wie ze zo weinig leven hebben kunnen delen. Net zo belangrijk als het voor deze Verlaat Verdriet-ers is hun eigen weg te zoeken in het zich (opnieuw) verbinden met het leven.

  • |

    Leef- & overleef-gebieden

    DoorTitia Liese

    Regelmatig kom ik in mijn Verlaat Verdriet-werk een onmiskenbare hang tegen naar zelfdoding. Soms gebeurt het werkelijk dat een Verlaat Verdriet-er een einde maakt aan haar of zijn leven. Soms komt zelfdoding heel dichtbij in de vorm van een of meer poging(en) tot zelfdoding. Bij andere Verlaat Verdriet-ers doen zich regelmatig gedachten voor aan een zelfgekozen levenseinde.

    Ook bij mijzelf hebt ik die gedachten jaren en jaren gekend. De gedachten waren er, een daad nooit. Meestal zelfondermijnende oordelen tot gevolg hebbend: ‘Zie je wel, zelfs daar ben je te laf voor.’ ‘Zie je wel, zelfs dat lukt je niet.’  Lang heb ik geworsteld in dit ongemakkelijke leef-&overleef-gebied. Tot ik me op een dag realiseerde: ‘Ik wil niet dood. Ik wil zelfs helemaal niet dood. Ik weet alleen niet hoe ik moet leven.’

    Een verlaat rouwproces, zo heb ik zelf ervaren, is een proces waarin zich, als het goed is, een aantal verandermomenten voordoen. Verandermomenten. Kantelmomenten. Momenten waarop je een realisatie hebt die je de mogelijkheid biedt een ander perspectief te kiezen.
    Ik geeft toe: het leven wordt door zo’n kantelmoment meestal niet onmiddellijk verschrikkelijk veel gemakkelijker.

    Het leven wordt door zo’n kantelmoment echter meestal wel volkomen anders.  Kantelmomenten – verandermomenten – zijn dus hele waardevolle momenten in een verlaat rouwproces, ook al heb je ze over het algemeen zwaar moeten bevechten en was de weg daarnaartoe verre van comfortabel. Het zijn wel de momenten waarop je daadwerkelijk een stap hebt gezet van overleven naar leven.

  • Kan niet – toch gebeurd

    DoorTitia Liese

    Vanochtend ga ik koffiedrinken bij mijn partner en wil de krant opslaan. Ik grijp in m’n jaszak om mijn eeuwig rondzwervende leesbril te pakken. Ik sta met twee brilhelften in m’n hand. Deze leesbril is op maat gemaakt, voor het serieuze leeswerk. Er moet een andere komen. Ik spoed me naar de leesbrillenwinkel. De brillenman ken ik niet alleen van z’n brillen. Hoewel hij eigenlijk met iets anders bezig is gaat hij me helpen. Ik zie het al gebeuren. Gaat het deze keer net zo? Hij is het overduidelijk vergeten, van die vorige keer. Ik niet. Omdat het al een aantal jaren geleden is dat hij mijn vorige bril op maat maakte, moeten mijn ogen opnieuw doorgemeten worden. Hij brengt zijn apparatuur in werking en laat mij plaatsnemen op de stoel. Hij begint. Ik lees braaf wat ik lezen moet. Hij meet. Meet nog eens. Rommelt wat aan het apparaat. Meet nog eens. Mompelt wat. Rommelt nog wat. Mompelt weer iets. Ja: dat begint al aardig op de vorige keer te lijken. ‘Ik moet even in je oog kijken’ zegt hij ietwat van slag. Hij kijkt in mijn oog. Kijkt nog eens. Hij blijft kijken. ‘Dit kan helemaal niet’ zegt hij. Ik lach. ‘Zei je de vorige keer ook, maar dat weet jij waarschijnlijk niet meer.’ Mijn rechteroog ziet zo verschrikkelijk slecht, dat ik eigenlijk niet moet kunnen onderscheiden wat ik wel kan onderscheiden. ‘Je linkeroog compenseert dat allemaal’ zegt hij, nog steeds behoorlijk verbaasd. Zelf ben ik niet verbaasd. Datzelfde heb ik toch ook gedaan na de dood van mijn moeder? Geprobeerd te compenseren? Om het toch allemaal goed te doen? Jammer genoeg kan ik mijn lol daarover niet met hem delen. Maar mijn lol is er niet minder om. Ik heb gecompenseerd als een gek, om de leegte en het onvermogen in mijzelf maar op te vullen. Overleven, noem je dat. Het was een hele klus om van overleven weer naar leven te gaan – maar wel een klus die de moeite waard is geweest. Nog nalachend ga ik naar huis. Mijn dag is goed. Meer dan goed.

    PS: nog even was ik in gesprek met de brillenman. Vertelde hem dat ik ooit lenzen heb geprobeerd, maar dat ik ze na een aantal weken had weggegooid. ‘Je compenserende oog verdraagt geen correctie’, zegt hij. Nou: dat klinkt me aardig bekend in de oren. M’n compenserende ik heeft ook heeeeeeel lang geen correcties geaccepteerd.

  • |

    Uitweg uit Verlaat Verdriet

    DoorTitia Liese

    ‘Als ik het woord proces hoor, dan weet ik het wel weer: dat gaat héééél lang duren en er komt nooit een end aan’ las ik een aantal jaren geleden in een interview met een korpschef bij de politie.

    Dezelfde soort gevoelens riep/roept bij mij het woord rouwproces ook op: dat gaat héééél lang duren en er komt nooit een end aan.

    Proces. Een woord uit de mechanische, maakbare tijd (lineaire tijd). Een woord uit de tijd van de ‘maakbaarheid’.
    Er is een begin: namelijk de situatie die is nu is (en die om verandering vraagt). Er is een midden: namelijk het werk dat gedaan moet worden om tot een gewenst eindresultaat te komen. En er is een gewenst eindresultaat. Meten is weten. Bij processen van mechanische aard is dat mogelijk. Je meet de beginsituatie en je meet het eindresultaat. Dan weet je of het doel is gehaald.

    Bij een rouwproces na overlijden ligt dat anders. Van de beginsituatie weet je alleen maar dat een ander mens is gestorven. Wat het eindresultaat van dat rouwproces moet zijn is echter een grote onbekende. Raar woord dus eigenlijk in dit verband: proces. Hoe kun je weten of je het goed doet? Wat goed is? Welk resultaat je moet behalen (loslaten, hoor ik meteen roepen. Maar juist loslaten vormt voor Verlaat Verdriet-ers een groot probleem). Lang heb ik aangehikt tegen het woord verlaat rouwproces. Zou daar niet een ander woord voor moeten komen? Maar welk woord dan? Of welk begrip?

    Verlaat Verdriet-ers hebben vaak het gevoel vastgelopen te zijn in hun leven. Ze kunnen voor hun gevoel geen kant meer op. Ze zien geen uitweg meer. Ze voelen zich machteloos tegen de situatie waarin ze terecht zijn gekomen. Een begaanbare uitweg uit die gevoelens van machteloosheid creëren is een klus die veel Verlaat Verdriet-ers voor elkaar moeten zien te krijgen. Een uitweg waar een begin aan is en een eind. Die van machteloosheid gaat naar handelen. Van overleven naar leven.

    Een proces.

    Daarom handhaaf ik toch het begrip verlaat rouwproces. Niet in de zin van: aan het einde van een verlaat rouwproces is ‘het’ over, maar in de zin van: aan het einde van het proces heb je het verlies van toen in je leven van nu geïntegreerd.
    Dan heeft het verlies van toen een plaats gekregen in je leven, waardoor je in staat bent steeds opnieuw veranderingen aan te gaan en toe te laten.

    Je kunt de feiten in je leven niet veranderen,

    wel de rol die deze feiten in je leven van nu mogen spelen.