• | |

    Tips voor mensen in je omgeving uit het Verlaat Verdriet (Ver)Werkboek

    DoorTitia Liese

    Zomer 2019 heb ik Tips voor mensen in je omgeving uit het Verlaat Verdriet (Ver)Werkboek in mijn blogs met je gedeeld.

    Verlaat Verdriet (Ver)Werkboek bestellen
    Werkbladen uit het Verlaat Verdriet (Ver)Werkboek aanvragen (gratis)

    Twijfel je of Verlaat Verdriet (ook) over jou gaat?
    Doe Zelftest 1 en Zelftest 2.

    Je eigen levensverhaal

    Om een Verlaat Verdriet-er beter te kunnen begrijpen en te ondersteunen is het van belang dat je, als partner, als kind, als familielid, als collega of als hulpverlener, je bewust bent van je eigen levensverhaal.

    Misschien leed je als volwassene zelf een ingrijpend verlies. Of misschien verloor ook jij als kind een ouder en hoor je bij de mensen die daar, naar beste weten, nooit last van hebben gehad. Dan is het toch belangrijk om te weten welke invloed dit verlies op je latere leven heeft gehad.

    Realiseer je in ieder geval dat ‘er geen last van hebben’ op zich geen verdienste is. Het is dan waarschijnlijk ook niet erg helpend als je reactie op de ander is ‘Daar heb ík nooit last van gehad!’ op een moment dat de ander er nu juist wèl last van heeft.

    Je eigen ervaringen met Verlaat Verdriet

    Misschien ben je opgevoed door een ouder die jong een ouder heeft verloren. En ben je daardoor, in zekere zin, al sinds lang van dichtbij betrokken bij een geschiedenis met Verlaat Verdriet.

    Als je zelf een kind bent van een ouder die jong een ouder heeft verloren, is het belangrijk dat je de kenmerkende patronen bij verlaat verdriet leert kennen. Zodat je de verschillen kunt leren zien tussen aangeboren karaktereigenschappen en patronen die lijken op karaktereigenschappen. Karaktereigenschappen die vooral veroorzaakt zijn door het vroege verlies. Met meer kennis over de gevolgen van zo’n verlies op de ontwikkeling van de identiteit zal je meer begrip op kunnen brengen voor Verlaat Verdriet. Ook ten aanzien van het Verlaat Verdriet van je moeder of vader.

    Begrip en hulp

    Voor degene die nu je begrip en je hulp vraagt, is het belangrijk dat zij/hij zich werkelijk door jou uitgenodigd voelt om haar/zijn verhaal te vertellen. Ook als de persoon in kwestie de behoefte heeft het verhaal vaker dan één keer te vertellen. Op een verhaal dat zoveel jaren niet verteld kon worden moet namelijk geoefend worden.

    Nog even alle tips uit het Verlaat Verdriet (Ver)Werkboek voor je op een rijtje

    Niet gehoord en gezien gevoeld
    Herinneringen
    Trots, koppig en eigenwijs
    Anders
    Tweestromen-proces 
    De factor TIJD
    Het gezin van herkomst
    Het samengestelde gezin
    Leeftijd
    Verlies moeder, verlies vader
    De magische leeftijd
    Afstand en nabijheid
    Tekort
    De Grote Verdwijntruc
    Waakzaam
    Stoer en zelfstandig
    Genieten
    Over grenzen
    Bodemloze put
    Vertrouwen enzo
    Zelfvertrouwen
    Incasseren
    Controle
    Zorgen en verzorgd worden
    Leven & dood
    Verbinding verbroken
    Machteloosheid

  • | |

    Veerkracht en weerbaarheid

    DoorTitia Liese

    Veerkracht

    Veerkracht is een woord dat te pas en te onpas opduikt. Een soort van modewoord. Zeker in de wereld van verlies en rouw.

    Bij mij roept dit gemakkelijke gebruik van het woord veerkracht altijd weer wrevel op.
    Want.
    Stel.
    Je bent in je jeugd je ouder – of je beide ouders – verloren door overlijden.
    Stel.
    Als volwassene word je geconfronteerd met tal van moeilijkheden in jezelf. In je leven.
    Heeft je veerkracht dan gefaald? Heb jij dan gefaald? Moet je je daarvoor schamen?
    Terwijl je al je beschikbare veerkracht hebt gestoken in overleven (?).

    Weerbaarheid

    Afgelopen vrijdag had ik, samen met Gerardine, een gesprek bij mijn uitgever over een nieuw te schrijven/maken project in verband met verlies en rouw in de klas. Gerardine heeft een lange staat van dienst in het onderwijs. Onder veel meer heeft ze jarenlang de functie gehad van vertrouwenspersoon op een scholengemeenschap.

    In ons gesprek zei Gerardine: ‘We doen tegenwoordig zo ons best om kinderen te behoeden voor pijn en verdriet. En dat is zo slecht voor de ontwikkeling van hun weerbaarheid!’

    Kwartje

    Mijn kwartje kon ik met een knal horen vallen.
    Misschien jij het jouwe ook?

    Wordt vervolgd.

  • | |

    Herbegraven of cremeren? Een voorbeeld uit mijn praktijk.

    DoorTitia Liese

    Herbegraven of cremeren?

    Met enige regelmaat kom ik ze tegen in mijn Verlaat Verdriet-praktijk: Verlaat Verdriet-ers met vragen over herbegraven of cremeren.
    Bij Verlaat Verdriet-ers gaat het dan altijd over een situatie in het NU, die betrekking heeft op de ouder die lang geleden – vaak decennia geleden – is overleden.

    Aanleidingen

    Vragen van Verlaat Verdriet-ers over herbegraven of cremeren kunnen verschillende aanleidingen hebben zoals:

    • De grafrechten zijn verlopen. Er moet een keuze gemaakt worden tussen verlengen of ruimen.
      Wat gebeurt er bij ruimen met de stoffelijke resten?
      Willen we dat?
      Wat willen we dan wel?
    • Eigenlijk wordt het graf niet heel trouw meer onderhouden.
      Maar ruimen?
      Nergens meer een plek?
    • De vroeg overleden ouder is begraven, omdat begraven toen het meest voor de hand liggend was.
      De overgebleven ouder kiest voor crematie.
      Hoe brengen we onze ouders bij elkaar?
    • Er is sprake van een familiegraf.
      De overgebleven ouder heeft een nieuwe partner.
      Hoe gaan we nu en in de toekomst om met dit gegeven?

    Vroeger

    ‘Vroeger’, in de eerste jaren van mijn praktijk, werd over deze thema’s nooit gesproken.
    Eng. Raar. Griezelig. Onbespreekbaar. Gelukkig is de schroom daarover aan het verdwijnen. Een toe te juichen ontwikkeling!

    Nu

    De behoefte als Verlaat Verdriet-er alsnog vorm te geven aan een ceremonie om je vroeg verloren ouder te eren, bijvoorbeeld door herbegraven of cremeren, kan groot zijn. Je kunt dan met vragen geconfronteerd worden als:
    Hoe gaat dat in z’n werk?
    Wat mag wel? Wat mag niet? Hoe moet het dan? Wat hoeft niet?
    Hoe geef je zo’n ceremonie vorm?
    Waar moet je op letten?
    Hoe gaan we in dit proces als familie met elkaar om?
    Waar moet je zijn voor informatie?
    Bestaat er een checklist of zoiets?

    Ervaring met vragen over herbegraven of cremeren

    Inmiddels kom ik in mijn praktijk steeds vaker Verlaat Verdriet-ers tegen die dit bijzondere proces van herbegraven of cremeren zijn aangegaan. Hun verhalen hebben mij – Titia Liese – geïnspireerd in gesprek te gaan over herbegraven en cremeren met Maroesjcha Branderhorst – Verlaat Verdriet-er met een lange staat van dienst in de wereld van de uitvaart.

    Raad en daad

    Wij, Maroesjcha en ik, staan je graag met raad en daad terzijde.
    Neem contact op met Maroesjcha Branderhorst
    Of met Titia Liese

    Tip

    Ken je iemand in je omgeving van wie je weet dat bij haar/hem deze of soortgelijke vragen over herbegraven of cremeren spelen?
    Geef deze raad en daad bij herbegraven of cremeren door!

  • | |

    De realiteit onder ogen zien

    DoorTitia Liese

     

     

     

     

    De realiteit onder ogen zien

    Sonja Barend (1941) en Wolf Biermann (1936) zien de realiteit van de levenslange invloed van het vroege verlies van hun vader onder ogen.
    ‘Mamma, wat is er gebeurd met mijn vader?’
    ‘Het ingebakken verdriet om mijn vader is de wet waar ik naar leef.’

    Aan het woord Sonja Barend en Wolf Biermann in interviews over de auto-biografieën die ze geschreven hebben. Twee levens, van een succesvolle vrouw en een succesvolle man. Allebei heel jong hun vader verloren. De Nederlandse Sonja Barend en de Duitse Wolf Biermann. Beider levens hebben in het teken gestaan van het vroege verlies van hun vader.

    De dood hoort bij het leven

    Tegelijkertijd is het boek van Mariken Spuy uitgekomen: Rouw bij kinderen en jongeren. Met dit boek pleit Spuy kinderen vertrouwd te maken met de dood. De dood hoort bij het leven. Dat kunnen kinderen zeker leren.
    Dat geloof ik: de dood hoort bij het leven.
    Maar: een kind hoort geen ouder te verliezen. Een kind heeft haar/zijn ouder nodig.

    Onder ogen zien

    Altijd weer mis ik – bij welke ‘rouwdeskundige’ dan ook als het gaat om kinderen die een ouder verliezen – de link naar volwassenheid. Naar de volwassenen die als kind een ouder hebben verloren door de dood. Naar Verlaat Verdriet-ers dus.

    Niet alleen kinderen moeten de realiteit van de dood onder ogen leren zien (veel Verlaat Verdriet-ers geven overigens aan dat als kind zeker gedaan te hebben, terwijl het de volwassenen in hun omgeving waren die nog steeds om de dood heen draaiden) – minstens zo belangrijk en minstens zo noodzakelijk is het onder ogen zien van de realiteit van het menselijk tekort. Want: vele malen invloedrijker op het verdere leven van het kind.
    Dus: onder ogen leren zien van die realiteit.
    De realiteit van het menselijk tekort.
    Door alle betrokkenen.
    Toen en nu.

    Het menselijk tekort

    Het menselijk tekort van de overgebleven ouder die, zelf zwaar beschadigd, verder moet zien te gaan. Ongewenst, door tussenkomst van de dood, alleenstaand ouder en alleenstaand opvoeder geworden. ‘Op het moment dat de ouder daar het minst toe in staat is, wordt het meest van haar/hem gevraagd. Dat is een bovenmenselijke taak’. Woorden van deze strekking las ik jaren geleden van een psychiater die zowel kinderen als volwassenen in behandeling had. Een psychiater die wel de doorgaande lijn van jong ouderverlies onder ogen zag.

    Slechts 20%

    Vierenzestighonderd kinderen verliezen in hun jeugd een ouder door de dood. ‘Slechts 20% van deze kinderen houdt psychische klachten na het overlijden’, aldus mevrouw Spuy. Dat betekent: 1.280 kinderen.
    Laten we de berekening van mevrouw Spuy hier op deze plek het voordeel van twijfel geven.
    Laten we kijken naar de leeftijd van Sonja Barend (76) en Wolf Biermann (81). De gevolgen van jong ouderverlies zou je levenslang kunnen noemen. In elk geval: zij geven dat zelf aan. Niet onbelangrijk, lijkt me.
    Laten we uitgaan van Verlaat Verdriet-ers tot aan de leeftijd van 95 jaar.
    Laten we hier een kleine berekening maken: van 20-95 jaar (Verlaat Verdriet gerekend vanaf 20 jaar) = 75 x 1.280 = 96.000.
    Dat zou kunnen betekenen dat 96.000 volwassen Nederlanders op de één of andere manier de levenslange invloed van het vroege verlies van de ouder zouden kunnen voelen.
    Zelf vermoed ik dat je met het aantal van 96.000 de realiteit bij lange na niet onder ogen ziet.
    Maar zelfs als je dat wel doet: zo’n aantal kun je toch niet ‘slechts’ noemen?

    De realiteit onder ogen zien

    Je kunt niet voorkomen dat kinderen als volwassene worstelen met de gevolgen van het vroeg verlies van hun ouder(s).
    Je kunt wel voorkomen dat ze blijven worstelen omdat Verlaat Verdriet – de gevolgen van jong ouderverlies – niet gehoord en gezien wordt.

    Kennis

    Kennis uit de praktijk van de gevolgen van jong ouderverlies is, allang en ruimschoots (bijvoorbeeld bij mijzelf) voorhanden.
    Nu de wetenschap nog.
    Wetenschappers: er ligt hier een schone taak voor u!
    Het is tijd de realiteit van jong ouderverlies onder ogen te zien.
    Laten we samen aan het werk gaan!
    Niet later, maar NU!

    PS:
    Ik begrijp best dat mijn berekening een steenkolenberekening is.
    De realiteit is, dat er niemand is die de realiteit van de gevolgen van jong ouderverlies in cijfers kent.