• |

    Uitweg uit Verlaat Verdriet

    DoorTitia Liese

    ‘Als ik het woord proces hoor, dan weet ik het wel weer: dat gaat héééél lang duren en er komt nooit een end aan’ las ik een aantal jaren geleden in een interview met een korpschef bij de politie.

    Dezelfde soort gevoelens riep/roept bij mij het woord rouwproces ook op: dat gaat héééél lang duren en er komt nooit een end aan.

    Proces. Een woord uit de mechanische, maakbare tijd (lineaire tijd). Een woord uit de tijd van de ‘maakbaarheid’.
    Er is een begin: namelijk de situatie die is nu is (en die om verandering vraagt). Er is een midden: namelijk het werk dat gedaan moet worden om tot een gewenst eindresultaat te komen. En er is een gewenst eindresultaat. Meten is weten. Bij processen van mechanische aard is dat mogelijk. Je meet de beginsituatie en je meet het eindresultaat. Dan weet je of het doel is gehaald.

    Bij een rouwproces na overlijden ligt dat anders. Van de beginsituatie weet je alleen maar dat een ander mens is gestorven. Wat het eindresultaat van dat rouwproces moet zijn is echter een grote onbekende. Raar woord dus eigenlijk in dit verband: proces. Hoe kun je weten of je het goed doet? Wat goed is? Welk resultaat je moet behalen (loslaten, hoor ik meteen roepen. Maar juist loslaten vormt voor Verlaat Verdriet-ers een groot probleem). Lang heb ik aangehikt tegen het woord verlaat rouwproces. Zou daar niet een ander woord voor moeten komen? Maar welk woord dan? Of welk begrip?

    Verlaat Verdriet-ers hebben vaak het gevoel vastgelopen te zijn in hun leven. Ze kunnen voor hun gevoel geen kant meer op. Ze zien geen uitweg meer. Ze voelen zich machteloos tegen de situatie waarin ze terecht zijn gekomen. Een begaanbare uitweg uit die gevoelens van machteloosheid creëren is een klus die veel Verlaat Verdriet-ers voor elkaar moeten zien te krijgen. Een uitweg waar een begin aan is en een eind. Die van machteloosheid gaat naar handelen. Van overleven naar leven.

    Een proces.

    Daarom handhaaf ik toch het begrip verlaat rouwproces. Niet in de zin van: aan het einde van een verlaat rouwproces is ‘het’ over, maar in de zin van: aan het einde van het proces heb je het verlies van toen in je leven van nu geïntegreerd.
    Dan heeft het verlies van toen een plaats gekregen in je leven, waardoor je in staat bent steeds opnieuw veranderingen aan te gaan en toe te laten.

    Je kunt de feiten in je leven niet veranderen,

    wel de rol die deze feiten in je leven van nu mogen spelen.

  • Verlaat Verdriet Veranderkracht

    DoorTitia Liese

    ‘Oh, je bent rouwbegeleider’, hoor ik vaak mensen zeggen als ik ze antwoord geef op de vraag ‘Wat doe jij eigenlijk voor werk?’ Altijd voel ik dan meteen een NEE. En vervolgens natuurlijk toch een JA, want een verlaat rouwproces is een rouwproces en iemand die zo’n proces begeleidt is (ook) rouwbegeleider. Waarom dan toch altijd weer die innerlijke  NEE?

    Is dat omdat ik zo weinig affiniteit voel met de wereld van de professionele rouwbegeleiding? De wereld van moeten, van de verwerkdwang die voort is gekomen uit de lineaire tijdsopvatting? De wereld van de sentimenten? Van de rouwparafernalia? Van de clichés?

    Is dat omdat ik (nog steeds) zo weinig erkenning hoor en zie voor het feit dat het verlies van een ouder in je kindertijd een primordiaal verlies is, een verlies van de eerste orde? Omdat ook in de professionele rouwwereld nog altijd de opvatting lijkt te heersen dat het verlies van een kind voor een ouder van een andere orde is dan het verlies van een ouder in je kindertijd?

    Is dat omdat ik in die wereld nog altijd onvoldoende (h)erkenning zie voor de gevolgen van jong ouderverlies? Omdat ik vind dat Verlaat Verdriet nog altijd onvoldoende recht wordt gedaan?

    Ook.

    Maar:

    In mij is nu ook het weten dat een verlaat rouwproces veel meer en veel omvangrijker is dan alleen een rouwproces. Een verlaat rouwpoces gaat ook – en eigenlijk vooral – om het aanbrengen van veranderingen in wie je bent geworden als gevolg van het vroege verlies van je ouder. In je identiteit, dus.

    Veranderkracht

    Vorige week viel mijn oog op het woord veranderkracht.

    Dat is het.

    Een verlaat rouwproces vraagt niet alleen de moed om te rouwen om een verlies dat al lang geleden heeft plaatsgevonden, een verlaat rouwproces vraagt vooral moed om veranderingen in jezelf aan te brengen, en de kracht om jezelf steeds weer te verleiden die veranderingen tot een goed einde te brengen.

    Veranderkracht.

    Verlaat Verdriet Veranderkracht.

  • Kritisch verliesmoment

    DoorTitia Liese

    Vanaf het allereerste begin van mijn Verlaat Verdriet-werk ben ik gefascineerd geweest door de overeenkomende kenmerken van Verlaat Verdriet-ers, ongeacht de leeftijd die ze hadden toen ze hun ouder verloren. Ik weet het: er zijn allerlei gangbare ideeën over ontwikkelingsstadia en leeftijdsfasen, gekoppeld aan allerlei ideeën over de invloed die een bepaalde leeftijd zou hebben op de manier waarop een kind om zou gaan met het verlies van een ouder. (Op die leeftijd hebben kinderen nog geen benul van wat de dood is (hoeveel volwassenen hebben dat trouwens wel? En wat denken die volwassenen dan? En hoe gaan die volwassenen dan om met het gegeven dood?), op die leeftijd hebben kinderen daar wel benul van, op die leeftijd hebben ze er nog meer benul van enzovoort enzovoort).

    Maar hoe komt het toch dat ik daar in mijn werk zo weinig van terugzie (of terughoor, moet ik eigenlijk zeggen)? Hoe is het toch mogelijk dat Verlaat Verdriet-ers altijd dezelfde dingen zeggen, of ze nu -1 jaar waren, 1 jaar, 2 jaar, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19 of 20? Wat is daarvan het geheim?

    Bij de meeste Verlaat Verdriet–ers, die ik in de loop van de jaren heb ontmoet, staat de verliesleeftijd in hun ziel gekerfd. De leeftijd die ze hadden toen hun ouder overleed heeft als het ware als een guillotine hun ziel doorsneden. Staat als een brandmerk in hun ziel gebrand. Bijna iedereen weet – zonder een moment te aarzelen – de leeftijd te noemen die zij/hij had op het moment dat de ouder overleed.

    En altijd noemen Verlaat Verdriet-ers dezelfde kenmerken: je altijd aanpassen, geen grenzen kunnen stellen, abrupt de verbinding kunnen verbreken, je vaak overvallen voelen door gevoelens van machteloosheid, een basaal gebrek aan zelfvertrouwen, weinig vertrouwen hebben in de toekomst, enzovoort, enzovoort (lees meer: Verlaat Verdriet).

    Ik heb mij in de loop van de jaren georiënteerd op en gezocht in de ontwikkelingspsychologie (als voormalig lerares in bezit van pedagogisch getuigschrift had ik daar in ieder geval al enig idee van), onder meer bij de ontwikkelingsstadia van Eriksson. Eriksson bracht me veel, maar toch vond ik ook bij hem nooit een antwoord op die kwestie dat mij voldoende bevredigde. En dus bleef bij mij nog steeds de vraag knagen: hoe is het mogelijk dat Verlaat Verdriet-ers altijd op dezelfde manier vertellen over de impact die de vroege dood van hun ouder op hen heeft gehad, ongeacht waar ze vandaan komen, welke leeftijd ze hadden toen hun ouder overleed, welke leeftijd ze nu hebben, op welke wijze de ouder overleed, welk opleidingsniveau ze hebben?

    Initiatie-leeftijden

    Wat mij wel verder bracht is de oeroude kennis die mensen altijd hebben gehad – ook al lang voordat kennis werd gerationaliseerd en schriftelijk werd doorgegeven – over momenten waarop een kind als totaal organisme rijp is voor een overgang naar een andere staat van zijn: initiatie-leeftijden.

    Toen viel het kwartje: er moet iets bestaan als het kritische verlies moment en het kritische verliesmoment heeft meer invloed op ontstaan en diepte van de ruptuur dan welke leeftijds-, ontwikkelings-, of omgevingsfactoren dan ook.

  • Man/Vrouw/Rouw

    DoorTitia Liese

    ‘Rouwen mannen anders dan vrouwen?’ is een vraag die me regelmatig wordt gesteld. Of eigenlijk is het meestal geen vraag, maar een min of meer voorzichtige constatering van iets dat eigenlijk als een feit wordt gezien. En ja: ook in mijn werk zie ik mannen anders omgaan met hun rouwproces (vastberaden & doelgericht) dan vrouwen (vastberaden en verbindinggericht).

    Maar: als mijn werk mij iets heeft geleerd, dan is het wel dat alle mensen in wezen hetzelfde zijn. Ongeacht afkomst. Ongeacht opleidingsniveau. Ongeacht ‘karakter’. Ongeacht werk. Ongeacht andere omstandigheden. Wij – westerse mensen – vinden onszelf zo belangrijk en zo bijzonder. (Hoe zou dat ook anders kunnen in een cultuur en een samenleving die zo vèrgaand zijn geïndividualiseerd als de onze, waarin je jezelf als individu staande moet zien te houden door je te onderscheiden van je medemensen). We verbeelden ons zo verschrikkelijk veel en we vinden onszelf zo verschrikkelijk belangrijk. En toch: heb ik geconstateerd – in de basis zijn alle mensen het zelfde en reageren alle mensen hetzelfde op abrupt verlies van veiligheid en emotionele geborgenheid. Alle verhalen over jong ouderverlies gaan in de kern over afgescheidenheid en een basale eenzaamheid.  Hoe verschillend alle mensen – en hun biografieën – die ik in de loop van vele jaren heb meegemaakt – en gehoord – ook mogen zijn.

    Verhalenpiramide

    Vandaag bracht mij dat op het idee van de ‘verhalen piramide‘ die er als volgt uitziet:

    1. Je bent een mens;
    2. Je bent een volwassen mens;
    3. Je bent een volwassen mens en je verloor in je jeugd een ouder door de dood;
    4. Je bent een volwassen mens en je verloor in je jeugd je vader/je moeder door de dood;
    5. Je bent een volwassen man/vrouw en je verloor in je jeugd je vader/je moeder door de dood;
    6. Je bent een volwassen man/vrouw en je verloor op de leeftijd van … jaar je vader/je moeder door de dood;
    7. Je bent een volwassen man/vrouw die haar/zijn verhaal te vertellen heeft over de vroege dood van zijn/haar vader/moeder op het moment dat hij/zij … jaar was en de gevolgen die dat vroege verlies voor hem/haar en zijn/haar verdere leven heeft gehad.

    Goed beschouwd moet deze piramide eigenlijk op z’n punt staan: de basis is je menszijn:

    1. Je bent een volwassen man/vrouw die haar/zijn verhaal te vertellen heeft over de vroege dood van zijn/haar vader/moeder op het moment dat hij/zij … jaar was en de gevolgen die dat vroege verlies voor hem/haar en zijn/haar verdere leven heeft gehad;
    2. Je bent een volwassen man/vrouw en je verloor op de leeftijd van … jaar je vader/je moeder door de dood;
    3. Je bent een volwassen man/vrouw en je verloor in je jeugd je vader/je moeder door de dood;
    4. Je bent een volwassen mens en je verloor in je jeugd je vader/je moeder door de dood;
    5. Je bent een volwassen mens en je verloor in je jeugd een ouder door de dood;
    6. Je bent een volwassen mens;
    7. Je bent een mens.

    In deze omgekeerde piramide is 1- 7 je levensverhaal als Verlaat Verdriet-er, je Verlaat Verdriet-biografie.

    1 is je complete verhaal als volwassen man/vrouw, waarin de gevolgen van jong ouderverlies meer of minder bewust aanwezig zijn: het verhaal zoals zich dat het meest duidelijk in het NU manifesteert. Het verhaal dat je, met name met ervaringsgenoten, kunt delen;
    2-5 zijn de deelaspecten van je verhaal: ben je man of vrouw, verloor je je vader of je moeder en op welke leeftijd verloor je je vader/je moeder;
    6 en 7 zijn wat je in de allereerste plaats bent: mens en volwassen mens.