‘Ik had geen idee hoe ik me moest scheren.’ zegt een deelnemer aan de workshop Verlaat Verdriet. Hij was 11 jaar toen hij zijn vader verloor, is nu iets jonger dan 35 jaar.
Zonder moeder
Zelf val ik even helemaal stil na zijn opmerking. Natuurlijk. Ik ken de verhalen over moederverlies. Ook als dochter-zonder-moeder ken – en herken – ik de verhalen.
De verhalen over de eerste BH, die je niet meer kon kopen met je moeder.
De eerste menstruatie. Geen idee wat er gebeurde. Geen idee wat je moest doen. Hoe je dit oploste zonder je moeder.
Niet door je moeder ingewijd worden in ‘het vrouwenleven’.
Werelden van gemis.
Zonder VADER
Maar nooit eerder hoorde ik een man het ontbreken van zijn vader in één zin zo beeldend benoemen. Ineens kon ik de omvang van het verlies van je vader van binnenuit voelen.
Wat een wereld van gemis.
‘Ik had geen idee hoe ik me moest scheren.’
Als Verlaat Verdriet-er ken je het vast wel. Je voelt dat je het moet doen. Dat je het aan zou moeten gaan. Je weet het. Beseft het. Maar je stelt het uit. Elke keer weer. Je voelt aan alles dat je weer in de buurt komt. Maar je ontwijkt het. Weer. Stelt het uit. Weer. Je belooft jezelf: ik ga het doen. Maar nu even niet.
Verlate rouw
Je bent je ervan bewust: je gaat de pijn uit de weg. Je gaat je diepste verdriet uit de weg. Je angst om het aan te gaan.
Dan is het belangrijk te beseffen dat die weerstand, en dat ontwijken, deel is van een verlaat rouwproces. Een cruciaal deel zelfs van de specifieke dynamiek van verlate rouw. Die van verlate rouw een totaal ander proces maken dan rouw na een recent verlies.
Angst
Een belangrijke oorzaak van het ontwijken is een oorzaak die meestal niet uit zichzelf aan het licht komt. Waar je je niet van bewust bent. Waar je je dus niet zomaar van bewust wordt. Terwijl in de ‘onderstroom’ deze oorzaak ervoor zorgt dat je het ontwijkt. Steeds weer ontwijkt om je verlate rouwproces aan te gaan.
Dit ontwijken vindt z’n basis in de angst je ouder voorgoed kwijt te raken als je je verlate rouwproces aangaat. Dan is het goed te weten dat juist dat niet gaat gebeuren. In een verlaat rouwproces zoek je naar de verbinding met de ouder die heeft geleefd. In plaats van altijd, en voornamelijk, verbonden te zijn aan een ouder die dood is.
Wonder
Zie jouw angst je ouder voorgoed te verliezen onder ogen. Vertrouw erop dat dit niet gaat gebeuren. Daar waar je bang voor bent: je ouder voorgoed te verliezen, is dus juist niet wat er gebeurt. Je verbindt je – opnieuw, en nu als volwassene – met de ouder die heeft geleefd. In plaats van voornamelijk verbonden te zijn met de ouder die dood is, verbindt je je in dit proces, stap na stap, met het leven.
Dat is in dit proces het wonder van verbinden.
Ik begrijp het heel goed. Voor mijzelf gold dat ooit ook. Mensen die in hun jeugd hun ouder(s) hebben verloren door overlijden hebben vaak het gevoel dat ze de enigen zijn. Alsof het alleen hun is overkomen. En niemand anders. Alsof het alleen maar over henzelf gaat. Jij – Verlaat Verdriet-er – persoon met haar/zijn persoonlijke kenmerken en eigenaardigheden. Je overleden ouder – persoon met haar/zijn persoonlijke kenmerken en eigenaardigheden. Je overgebleven ouder – persoon met haar/zijn persoonlijke kenmerken en eigenaardigheden. Dan lijkt het alsof die persoonlijke omstandigheden bron zijn van alle complicaties.
Kenmerkende patronen
Als je zo lang met Verlaat Verdriet-ers werkt als ik doe, dan weet je dat dat eenzijdige perspectief niet klopt. Dat er kenmerkende patronen zijn die opgaan voor heel veel Verlaat Verdriet-ers. Dat deze verstrikkingen universeler zijn. Veel meer voorkomen bij andere Verlaat Verdriet-ers dan je denkt. Of eigenlijk: dan je weet.
Verstrikkingen
Specifieke verstrikkingen die ik altijd weer tegenkom bij Verlaat Verdriet-ers zijn de verstrikkingen tussen Verlaat Verdriet-ers als enigst kind met hun moeder, na het verlies van hun vader.
‘Ik weet niet of ik het verdriet voel van mijn moeder, of dat het mijn eigen verdriet is.’
‘Mijn moeder wilde eigenlijk nergens meer heen zonder mij.’
‘Andere mensen zien mijn moeder altijd als een heel sociale vrouw. Maar voor mij was ze niet beschikbaar.’
‘Jij hebt nu een andere rol gekregen.’
‘Mijn moeder was altijd bang dat ze mij ook zou verliezen.’
Mijnenveld
Meer informatie over verstrikkingen bij Verlaat Verdriet in de module Mijnenveld.
‘Titia, stop even met je verhaal. Ik raak er een beetje door overweldigd.’ Een van de deelnemers aan de workshop Verlaat Verdriet in de afgelopen zomer onderbreekt me. ‘Wat jij hier vertelt is exact wat in de polyvagaal theorie wordt gezegd over de werking van de nervus vagus.’
Het is vrijdagmiddag. Workshop Verlaat Verdriet. Zoals ik gewend ben tijdens de workshop deel ik de theorie die ik heb ontwikkeld over de gevolgen van jong ouderverlies met de deelnemers aan de workshop.
Ervaring
Het is inmiddels al lange tijd geleden dat ik besloot mij niet meer te verdiepen in opvattingen van anderen over verlies en rouw. En al helemaal niet in opvattingen van professionals die zich bezighouden met kinderen, verlies en rouw(verwerken). ‘Alleen als ik hier mijn eigen weg in ga kan ik mijn bevindingen baseren op ervaring. Ervaringen van mijzelf met jong ouderverlies. Ervaringen van mede-Verlaat Verdriet-ers. Door te zorgen voor een veilige omgeving voor de Verlaat Verdriet-ers met wie ik met name in de basisworkshops Verlaat Verdriet en Dubbel Ouderverlies werk. Ik draag er tijdens de workshops zorg voor dat het veilig genoeg is om te vertellen. Ervaringen te delen. Met mij. Met de andere deelnemers. Kijken. Luisteren. Afstemmen. Zien. Horen. En na de workshops: denken. Nadenken. Vooral heel veel nadenken.
Polyvagaal
Theorieën van buitenaf heb ik sinds die tijd vooral buiten beschouwing gelaten. De polyvagaal theorie: ken ik niet. De werking van de nervus vagus: ken ik niet. Maar ik word geraakt door de reactie van de deelneemster. Ze noemt de naam van degene die de theorie heeft ontwikkeld: Stephen Porges Ze noemt een titel van Deb Dana: Basisboek De polyvagaal theorie in therapie. Deb Dana is klinisch maatschappelijk werkster. In dit boek (en haar andere boek: 50 oefeningen voor cliënten. De polyvagaaltheorie in therapie) heeft ze de theorie van Porges vertaald naar de praktijk.
Verlies en (verlate) rouw
Ik schaf de boeken aan. Lees. Met name het eerste boek is bijzonder om te lezen. Inderdaad. Deze theorie klopt één op één op conclusies die ik heb getrokken uit mijn jarenlange werk met Verlaat Verdriet-ers. We behandelen verlies en (verlate) rouw eigenlijk altijd, en vooral, vanuit psychologisch perspectief. Vanuit het perspectief van verwerken. Maar het zit voor zeker 75% in je lijf. Ruptuur en trauma hebben een eigen behandeling nodig om te kunnen helen. Verlies verwerken doe je met je hoofd. Verdriet helen doe je met je hart.
