• | | | | | |

    Alles begint met bewustwording

    DoorTitia Liese

    Everything begins with cousiousness. Alles begint met bewustwording.
    Madonna – 1958, 5 jaar toen ze haar moeder verloor. Bliksemoptreden bij Pride Amsterdam op 1 augustus 2026, van de vrouw die al een leven lang opkomt voor gelijkwaardigheid.

    De zeven haltes van bewustwording

    Ik lees vanochtend over haar optreden van gisteravond en word me weer even bewust van de Haltes van bewustwording die ik jaren geleden introduceerde als rode draad voor Verlaat Verdriet-ers en verlate rouw. In een verlaat rouwproces kun je zo nu en dan het gevoel te hebben het spoor bijster te zijn. De weg kwijtgeraakt te zijn. Waar ben ik eigenlijk? Wat doe ik eigenlijk? Waar ben ik mee bezig? Klopt het allemaal nog een beetje waar ik mee bezig ben?
    Dan kan het fijn zijn als een ervaren ervaringsgenote voor jou al Haltes van bewustwording heeft bedacht. Een rode draad die jou weer even de houvast geeft die je nodig hebt.
    Ik deel ze graag met je.

    1. ZIEN EN GEZIEN WORDEN, HOREN EN GEHOORD WORDEN: Opluchting.
    2. HERKENNEN: Dit gaat over Verlaat Verdriet en verlate rouw.
    3. ERKENNEN: Dit gaat over mij.
    4. ONDERZOEKEN: Wat betekent dit voor mij?
    5. ACCEPTEREN: Dit is het wat met mij is gebeurd.
    6. INTEGREREN: Het vroege verlies van je ouder(s) een plek geven in je leven.
    7. LEVEN: ZIJN

    Lezen

    Zien

    Rouw kent geen tijd 

    Madonna

    Wat Madonna betreft: ze schreef – inmiddels al lang geleden – een song over het vroege verlies van haar moeder. Ook die song deel ik hier graag met je.

    Promise to try

    Little girl don’t you forget her face
    Laughing away your tears
    When she was the one who felt all the pain

    Little girl never forget her eyes
    Keep them alive inside
    I promise to try — it’s not the same

    Keep your head held high — ride like the wind
    Never look behind, life isn’t fair
    That’s what you said, so I try not to care

    Little girl don’t run away so fast
    I think you forgot to kiss — kiss her goodbye

    Will she see me cry when I stumble and fall
    Does she hear my voice in the night when I call
    Wipe away all your tears, it’s gonna be all right

    I fought to be so strong, I guess you knew
    I was afraid you’d go away, too

    Little girl you’ve got to forget the past
    And learn to forgive me
    I promise to try — but it feels like a lie

    Don’t let memory play games with your mind
    She’s a faded smile frozen in time
    I’m still hanging on — but I’m doing it wrong
    Can’t kiss her goodbye — but I promise to try

  • | | | |

    Tips voor hulpverleners: Dubbel Ouderverlies

    DoorTitia Liese

    Tips voor hulpverleners: Dubbel Ouderverlies

    ‘Je moet altijd klaar staan om te vertrekken’. Op de zaterdagochtend van de workshop Dubbel Ouderverlies staan ze er al ruim voor de lunch. De koffers en de tassen. Klaar voor vertrek, zaterdagmiddag rond 16 uur. Een fenomeen dat zich, in tegenstelling tot de workshop Verlaat Verdriet, vrijwel altijd weer voordoet bij de workshop Dubbel Ouderverlies. ‘Je moet altijd klaar staan om te vertrekken.’

    Dubbel ouderverlies

    Verlaat Verdriet-ers hebben het na het vroege verlies van hun ouder zo goed als allemaal gekend: de angst ook de andere ouder te verliezen. Een aantal Verlaat Verdriet-ers is dat daadwerkelijk overkomen. Zij verloren in hun jeugd hun beide ouders door de dood.

    Verlies in veelvoud

    Dubbel ouderverlies in je jeugd is verlies in veelvoud. Kinderen die hun beide ouders verliezen in hun jeugd raken alles kwijt wat hun tot dan vertrouwd was. Dat kan – en dat mag! – nooit worden afgedaan met lege opmerkingen als ‘We moeten de veerkracht van kinderen niet onderschatten.’ Of: Kinderen zijn zo flexibel…’
    Kinderen die hun beide ouders verliezen, verliezen veel meer dan alleen hun beide ouders. Ze verliezen de natuurlijke bescherming van de ouders die je als kind nodig hebt om veilig op te groeien. Ze verliezen hun vertrouwde ouderlijk huis. De plaats waar ze woonden. Hun school. Ze verliezen geborgenheid. Gevoel van continuïteit. Vertrouwen in het leven. Gevoel van veiligheid. Onvoorwaardelijk aanwezig mogen zijn. Ze verliezen de educatie van hun beide ouders. De cultuur van hun beide ouders. De normen en de waarden die ze vanaf hun geboorte hebben meegekregen.

    Zeven mogelijke vragen bij Dubbel Ouderverlies

    Denk als hulpverlener mee in het onvoorstelbare: in je kindertijd je beide ouders verliezen door de dood.

    1. De samenstelling van je gezin van herkomst voor je eerste ouder overleed

    • Hoe was de samenstelling van je gezin van herkomst voor je eerste ouder overleed?
    • Welke plaats nam jij in je gezin van herkomst in?
    • Welke ingrijpende veranderingen vonden plaats in je gezin van herkomst voor het overlijden van je eerste ouder?

    2. Het overlijden van de eerste ouder

    • Welke van je beide ouders overleed als eerste?
    • Welke leeftijd had je toen je eerste ouder overleed?
    • Door welke oorzaak overleed je eerste ouder?

    3. De samenstelling van je gezin van herkomst na het overlijden van je eerste ouder

    • Hoe was de samenstelling van je gezin van herkomst tussen het overlijden van je eerste ouder en het overlijden van je tweede ouder?
    • Welke veranderingen vonden plaats in je gezin van herkomst?
    • Wat betekende dat voor jouw plek?
    • Wat betekende dat voor jou?

    4. Het overlijden van de tweede ouder

    • Welke ouder overleed als tweede ouder?
    • Welke leeftijd had je toen je tweede ouder overleed?
    • Door welke oorzaak overleed je tweede ouder?

    Het overlijden van beide ouders tegelijkertijd

        • Door welke oorzaak overleden je beide ouders?
        • Wat gebeurde er?
        • Waar was jij?
        • Wat gebeurde er met jou?
        • Wat betekende dat voor jou?

    5. Wat gebeurde er met jou?

    • Wat gebeurde er na het overlijden van je beide ouders?
    • Waar woonde je?
    • Wie zorgde voor jou?
    • Wat gebeurde er met je broers/zussen als je die had?
    • Wat gebeurde er met jou?

    6. De nieuwe samenstelling

    • Wat kan je vertellen over de nieuwe samenstelling van de personen met wie je woonde na het verlies van je beide ouders?
    • Wie zorgde voor jou?
    • Wat betekende dat voor jou?

    7. Een nieuwe woonplek

    • Wat gebeurde er met je ouderlijk huis na het overlijden van je beide ouders?
    • Omschrijf je nieuwe woonplek.
    • Welke plek nam jij in de nieuwe ‘gezins’-samenstelling in?
    • Wat kan je vertellen over de veranderingen in educatie en cultuur zoals je die gewend was geweest?
    • Wat gebeurde er met jouw plek op school?
    • Wat betekende dat voor jou?

    Meer vragen

    Als je, samen met je cliënt, aan de hand van deze eerste vragen een eerste beeld hebt gekregen van de invloed van het vroege verlies van beide ouders is het raadzaam samen met je cliënt een overzicht te maken van de vragen en opmerkingen die op zijn gekomen naar aanleiding van bovenstaande vragen.

    Meer informatie

    Symposium voor hulpverleners

    Kenniscentrum Verlaat Verdriet

    Boeken van Titia Liese

    Rouw kent geen tijd

    Titia Liese: Verlaat verdriet en verlate rouw in 13 modules 

    © Kenniscentrum Verlaat Verdriet, 2025

    #verlaatverdriet #verlaterouw #kenniscentrumverlaatverdriet #symposiumvoorhulpverleners #teruggaanomverdertekunnen #handreikingenbijverlaatverdriet #tipsvoorverlaterouw

  • | | | |

    Eva Crutzen: Zomergast VPRO, 10 augustus 2025

    DoorTitia Liese

    Een Verlaat Verdriet-er tipte mij vanochtend in verband met de uitzending van Zomergasten met cabaretière en mede-Verlaat Verdriet-er Eva Crutzen, op zondagavond 10 augustus 2025.

    Eva Crutzen

    …….. Ik verzamel alles wat ik mooi, inspirerend, pijnlijk en grappig vind. De gemene deler is dat het fragmenten zijn die zware, universele thema’s, zoals rouw, eenzaamheid en buiten de boot vallen, op een lichte manier vertellen. Verder wil ik me zo min mogelijk voornemen over wat mijn avond met kijkers moet doen. Ik hoop op een zo oprecht en kwetsbaar mogelijk gesprek met Griet. Ondanks dat ik duizend kleuren schijt, heb ik er ontzettend veel zin in…….

    Eva Crutzen wisselt in haar ideale televisieavond het absurde en komische af met het sentimentele en zware. Haar avond gaat over universele thema’s als rouw, liefhebben, angsten en intimiteit.

    Vier redenen om te kijken

    1. Ze kijkt de dood recht in de ogen

    Eva was elf toen haar moeder overleed. Sindsdien zijn rouw en vergankelijkheid een rode draad in haar werk. Zondagavond praat ze in ‘Zomergasten’ over angst, verlies en de dood recht in de ogen kijken. En over de vraag of je moet springen, ook als je niet weet waar je zult landen.

    2. Ze kiest voor makers die niet buigen

    Ze heeft alles wat ze mooi, inspirerend, pijnlijk en grappig vindt verzameld. Tijdens ‘Zomergasten’ laat ze makers zien die vernieuwen, zich niets aantrekken van regels en haar inspireren. Zoals schrijver en actrice Miranda July, die een ogenschijnlijk simpele, maar onmogelijke vraag moet beantwoorden. En fenomeen Beppie Kraft uit Maastricht, waar ze het levenslicht zag en waar Eva graag nog steeds carnaval viert

    3. Ze laat je liefde voelen

    Wat betekent het om samen te zijn? Of om iemand los te laten? (Zelf)liefde komt zondagavond in vele vormen voorbij, onder andere in een intieme plasscène uit de met prijzen overladen Noorse film ‘The Worst Person in the World’.

    4. Haar natuurlijke high

    Zondagavond wordt een muzikale avond. Eva’s keuzes voeren je mee van Limburgs lied tot theater tot seniorenkoor. Soms klein en persoonlijk, soms uitbundig en collectief.

  • | | | | |

    Mama wil weg – een zoektocht naar mijn moeder

    DoorTitia Liese

      Mama wil weg – Een zoektocht naar mijn moeder

      Mirjam van Biemen

      Mirjam van Biemen was acht jaar oud toen haar moeder een einde aan haar leven maakte in een psychiatrische inrichting. Jarenlang bleven de ware toedracht en motieven achter deze daad verborgen. In het gezin rustte er een taboe op Mirjams moeder – haar leven leek in één klap uitgewist, alsof ze niet bestaan had.

      In dit literaire non-fictieboek gaat Mirjam op zoek naar wie haar moeder was en wat haar dreef, geholpen door haar moeders’ dagboeken en gesprekken met betrokkenen. Het resultaat is een indringende, maar ook prachtig geschreven pageturner die geen lezer onberoerd zal laten.

      Zoektocht

      ‘Alles aan dit boek is mooi. De zoektocht naar wie haar moeder écht was, terwijl ze als kind alleen hoorde: Je moeder was gek. En dan nu, op deze leeftijd, haar een eerbetoon geven en dat beeld rechtzetten. Het gaat over wegkijken, vastgeroeste rolpatronen en de angst om alleen achter te blijven. Maar bovenal over de liefde van een dochter voor haar moeder. En andersom.
      Sophie Hilbrand

      Zien

      Mama wil weg – een zoektocht naar mijn moeder
      https://www.vpro.nl/speel~RBX_NTR_733981~mama-wil-weg~.html

      Bestellen

      Mama wil weg