• | |

    Charlotte Salomon – Leven? of theater?

    DoorTitia Liese

    Charlotte Salomon (1917-1943)

    Leven? of theater?

    Het boek van Charlotte Salomon’s Leven? of theater? kwam uit in 1981.
    Ik kocht het.
    Een tijd lang was dit omvangrijke boek zeer aanwezig in mijn huis.
    Een bijzonder boek. Samengesteld uit honderden gouaches die ze naliet aan een goede vriend van haar in de tijd dat ze naar haar Franse grootouders was gevlucht. ‘Bewaar ze goed’ zei ze tegen hem. ‘C’est toute ma vie’ (vertaling: ‘Het is mijn hele leven’). 
    In 1943 werd de joodse Charlotte Salomon in Auschwitz vermoord door de nazi’s.   

    Verlies moeder

    In 1981 dus.
    Natuurlijk wist ik zelf dat ik jong mijn moeder was verloren. Natuurlijk wist ik dat dit verlies van grote invloed was geweest op mijn verdere leven.
    Maar heel erg bewust van de impact van dit vroege verlies: dat was ik niet.
    Mijn hoofd wist het heel goed.
    Mijn gevoel deed niet mee.
    Ik had me gered.

    ‘Weet je eigenlijk dat Charlotte Salomon ook jong haar moeder is verloren?’ vroeg onlangs iemand me.
    Ik wist het niet. Sterker nog: ik had geen flauwe notie.
    Wel wist ik dat ze in de oorlog door de nazi’s was vermoord. Maar dat ze ook jong haar moeder was verloren. Nee, dat had ik nooit gezien en gelezen.

    Ik neem het boek van Charlotte Leven? of theater? – dat natuurlijk nog altijd in mijn boekenkast staat – ter hand.
    Tot mijn verbijstering zie en lees ik hoe Charlotte Salomon het verlies van haar moeder in woord en beeld zichtbaar heeft gemaakt. Nu zie en lees ik het pas. De moeder van Charlotte overleed toen ze acht was. Na diverse eerdere pogingen, als gevolg van zelfdoding.
    Nee.
    Ik heb het gewoon nooit tot me door laten dringen.

    Leven? of theater?

    Op bladzijde 27 schrijft Charlotte: 
    ‘Ze (Franziska – moeder van Charlotte) is er heel anders uit gaan zien. Ze heeft het alleen nog over de dood. Albert (vader van Charlotte) zegt dat hij haar nodig heeft en dat ook Charlotte niet zonder moeder kan. Ze was immers nog maar zo klein, net acht jaar – maar niets hielp. Franziska had niet de minste zin om verder te leven……’

    Op bladzijde 34
    Vader van Charlotte: ‘Ach, nu heb ik haar verloren, al mijn vreugde is nu weg’……….

    Op bladzijde 38
    ‘Mammie van me, schrijf me terug’………….

    Op bladzijde 39
    Charlotte: ‘Waarom komt ze niet, mijn mammie, ze heeft het beloofd’………..

    Illustraties

    Elke bladzijde in dit boek is, behalve van tekst, ook voorzien van de beelden waarmee Charlotte Salomon haar korte leven illustreerde.

     

     

     

    Lees meer over Charlotte Salomon

    Charlotte Salomon

    Charlotte Salomon 

     

     

     

     

  • | |

    De kerstengel en mijn moeder

    DoorTitia Liese

    De kerstengel en mijn moeder

    ‘De kerstengel en mijn moeder’ gaat vooral over herinneringen en herinneren.
    Uit mijn eigen ervaring – en uit mijn jarenlange praktijk – weet ik hoe ingewikkeld het thema ‘herinneringen’ en ‘herinneren’ voor Verlaat Verdriet-ers kan zijn.
    Wat is waar.
    Wat is niet waar.
    Klopt het wat ik denk.
    Klopt wat ik denk met wat ik voel.
    Wat heb ik van horen zeggen.
    Wat herinner ik mij zelf.

    Kerstmis 1957

    December 1957. Een paar dagen voor Kerstmis. Op 12 december ben ik 8 jaar geworden.
    Mijn moeder is al jaren ernstig ziek. (Hoe ziek? Ik weet het niet. Ik kan me niet herinneren dat het me in woorden is verteld).
    Ze leeft nu in de laatste dagen van haar leven (Ik ben me daarvan niet bewust. Wie wel? Wie wil/kan dat onder ogen zien? Mijn beide ouders doen er alles aan het leven voor ons, de kinderen, zoveel mogelijk gewoon door te laten gaan).

    Kerstengel

    Samen met mijn vader en mijn 3 jaar jongere broertje (Denk ik. Was mijn moeder daar bij?) tuig ik de kerstboom op. We hebben een mooie kerstengel gekregen om in de boom te hangen. Van glas (Natuurlijk, in die tijd). Gekleurd. Met vleugels van ‘glas’.
    Ik laat de kerstengel uit mijn handen vallen.
    Kapot. Uiteraard. In duizend kleine stukjes.
    Ik ben ontroostbaar. Ontroostbaar. Ontroostbaar. (Dat moet zo zijn geweest, gezien het vervolg van het verhaal).

    Engel

    Iemand, (Mijn vader? Mijn moeder?) lost de ramp op door mij een klein popje uit mijn poppenverzameling te laten halen.
    Mijn moeder kleedt dit popje aan (Was ze er toch bij? Waar? In de kamer? In bed?) Jurkje van gaas (Natuurlijk hebben engelen jurken van gaas. Dat wist ik al.)
    Luieronderbroekje (Vast de enige engel ooit met een luieronderbroekje, bedenk ik nu).
    Een klein blauw kroontje op haar hoofd, geknipt uit een aluminium dop van een karnemelkfles (Dat moet van een karnemelkfles zijn geweest) en vastgeplakt met Velpon (Natuurlijk vastgeplakt met Velpon. Alle belangrijke dingen werden in die tijd vastgeplakt met Velpon.). In de loop van de jaren is dat kroontje van haar hoofd gevallen. De Velpon zit nog op haar kopje.
    De vleugels plakt mijn vader aan het ruggetje vast met zegellak (Komt de interessante staaf zegellak weer eens tevoorschijn. Daar moet vuur bij komen om de lak te laten smelten. Deze indrukwekkende handeling vergoedt wel wat van mijn verdriet, naar ik vermoed. Want zegellak: dan is het echt heel belangrijk.).
    Vanaf dat moment weet ik het absoluut zeker: engelen zijn meisjes (vanaf drie dagen later heb ik geen moeder meer om me te vertellen dat engelen doorgaans geen meisjes zijn).

    Kerstboom

    Ik heb de engel in de boom gehangen (Genoeg getroost? Ik weet het niet.). Wat ik wel weet is dat deze engel sinds 1957 een leven lang met mij is meegegaan. Ook al zijn er grote gaten in mijn gevoels-herinneringen aan toen: wat ik in deze kleine engel heb meegenomen is LIEFDE.

    Engelengeduld

    Hoe moeilijk het thema ‘herinneringen en herinneren’ ook voor jou als Verlaat Verdriet-er kan zijn: de meest waardevolle herinnering aan je overleden ouder ben je zelf.
    Zorg dus goed voor deze kostbare herinnering aan je overleden ouder.
    Zorg met aandacht.
    Zorg met LIEFDE.
    Heb ENGELENGEDULD met jezelf.  

  • | |

    Rode kersttulpjes en mijn moeder

    DoorTitia Liese

    Rode kersttulpjes en mijn moeder

    Dit jaar, op tweede kerstdag, is het 60 jaar geleden dat mijn moeder overleed.
    1957. Twee weken voor haar overlijden was ik 8 jaar geworden.
    Ik heb weinig eigen herinneringen aan mijn moeder.
    Soms herinner ik me situaties, maar zelf is mijn moeder daarin nooit aanwezig.

    Rode kersttulpjes

    Ik herinner me de rode kersttulpjes die mijn vader altijd vlak voor de kerstdagen meenam voor mijn moeder. Zelfs heb ik het gevoel dat ik zijn hand nog voor me zie, met daarin de bolletjes met de kleine rode kersttulpjes.

    Schaaltje

    Mijn moeder zette de tulpjes altijd in een schaaltje.
    Met een plukje sphagnum.
    Of een plukje rendiermos.
    Fascinerende namen voor een klein meisje. Rendiermos (waar waren de rendieren? Wat deden die?). Sphagnum (Een raar woord. Wat was dat nou weer? Waar kwam dat vandaan? Wie maakte dat?).

    Op zoek

    Ieder jaar opnieuw probeer ik kersttulpjes te vinden. Dat valt niet altijd mee. Vaak ben ik aan de late kant. Vaak zijn ze duur. En toch wil ik ze hebben. Ook al doe ik verder niet iets bijzonders met de kerst. Ook al heb ik nooit een kerstboom. Rode kersttulpjes moeten er zijn.

    Gevonden

    Afgelopen donderdag ging ik op zoek naar de rode kersttulpjes. Op de Nunspeetse weekmarkt. Tot mijn stomme verbazing bleken de marktkramen met bloemen en planten ineens vol te staan met dozen met kleine rode kersttulpjes.
    Ik heb ze dus gevonden.
    Rode kersttulpjes, zoals ze altijd in mijn ouderlijk huis stonden tegen de tijd dat het kerstmis werd.

    Zestig jaar later

    2017. Zestig jaar na het overlijden van mijn moeder staan de kleine rode kersttulpjes weer in mijn huis.
    In een schaaltje dat ik erfde van mijn moeder.
    Inmiddels weet ik waar de rendieren zijn. En ook waar ik rendiermos kan vinden.
    Het schaaltje met de kleine rode kersttulpjes is dus compleet.
    Kleine rode kersttulpjes in een schaaltje van mijn moeder. Met een plukje rendiermos.

  • | | |

    Moedertaal

    DoorTitia Liese

     

     

     

     

    Moedertaal

    Afgelopen week werd ik gebeld door een mevrouw die graag een afspraak met me wilde maken voor een gesprek. ‘Ik wil graag van je weten wat het verschil is als je afscheid hebt kunnen nemen van je moeder, of als je dat niet hebt gekund omdat je te jong was’.
    ‘Wat bedoel je?’ vraag ik haar verbaasd. ‘Wat bedoel je met het verschil als je afscheid hebt kunnen nemen van je moeder, of als je dat niet hebt gekund?’

    Ik voel al nattigheid.

    ‘Nou, mijn moeder is vlak na haar geboorte haar moeder verloren. En ik ben eigenlijk erg benieuwd naar wat mijn moeder aan mij heeft doorgegeven, omdat ze geen afscheid heeft kunnen nemen van haar moeder – omdat ze te jong was toen haar moeder overleed.
    De mevrouw die me belde volgt een opleiding rondom rouw. Haar vraag aan mij past in een opdracht die ze uit moet voeren.

    Misvattingen

    Aha!
    Hoor ik hier weer de grote misvatting die ontstaat als je geen verschil maakt tussen verdriet verwerken en verlies verwerken?
    Hoor ik hier weer de grote misvatting dat de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn een gevolg zijn als je als kind geen afscheid hebt kunnen nemen?
    Hoor ik hier weer de grote misvatting dat je ‘er later geen last van zult hebben’ als je maar afscheid hebt kunnen nemen van de ouder die je heel jong bent verloren?

    Gesprek

    We maken een afspraak voor een gesprek begin januari. De tijd zal me dus leren hoe het zit met deze mevrouw en de opleiding die ze volgt.

    Moedertaal

    Ondertussen houdt dit telefoongesprek me flink bezig.

    MOEDERTAAL zit in mijn hoofd.

    Bestaat Moedertaal?
    Wat is Moedertaal?
    Wat krijg je mee als je in je taalvorming de taal van je moeder meekrijgt?
    Wat loop je mis als je moeder overlijdt in je babytijd?
    Hoe kun je invulling geven aan MOEDERTAAL, als je als volwassene het gemis aan moeder(taal) ervaart?

    Gevolgen van jong ouderverlies

    Zo brengt een telefoongesprek als afgelopen week weer een nieuwe dimensie in mijn denken over de gevolgen van jong ouderverlies.
    Niet alleen voor Verlaat Verdriet-ers (bijvoorbeeld in het ontwikkelen van een passende werkvorm), maar ook naar professionals die nog altijd blijk geven de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn onvoldoende te kennen (en daar ondertussen wel cursussen en opleidingen in geven!).