• | | | |

    Tips voor hulpverleners: Dubbel Ouderverlies

    DoorTitia Liese

    Tips voor hulpverleners: Dubbel Ouderverlies

    ‘Je moet altijd klaar staan om te vertrekken’. Op de zaterdagochtend van de workshop Dubbel Ouderverlies staan ze er al ruim voor de lunch. De koffers en de tassen. Klaar voor vertrek, zaterdagmiddag rond 16 uur. Een fenomeen dat zich, in tegenstelling tot de workshop Verlaat Verdriet, vrijwel altijd weer voordoet bij de workshop Dubbel Ouderverlies. ‘Je moet altijd klaar staan om te vertrekken.’

    Dubbel ouderverlies

    Verlaat Verdriet-ers hebben het na het vroege verlies van hun ouder zo goed als allemaal gekend: de angst ook de andere ouder te verliezen. Een aantal Verlaat Verdriet-ers is dat daadwerkelijk overkomen. Zij verloren in hun jeugd hun beide ouders door de dood.

    Verlies in veelvoud

    Dubbel ouderverlies in je jeugd is verlies in veelvoud. Kinderen die hun beide ouders verliezen in hun jeugd raken alles kwijt wat hun tot dan vertrouwd was. Dat kan – en dat mag! – nooit worden afgedaan met lege opmerkingen als ‘We moeten de veerkracht van kinderen niet onderschatten.’ Of: Kinderen zijn zo flexibel…’
    Kinderen die hun beide ouders verliezen, verliezen veel meer dan alleen hun beide ouders. Ze verliezen de natuurlijke bescherming van de ouders die je als kind nodig hebt om veilig op te groeien. Ze verliezen hun vertrouwde ouderlijk huis. De plaats waar ze woonden. Hun school. Ze verliezen geborgenheid. Gevoel van continuïteit. Vertrouwen in het leven. Gevoel van veiligheid. Onvoorwaardelijk aanwezig mogen zijn. Ze verliezen de educatie van hun beide ouders. De cultuur van hun beide ouders. De normen en de waarden die ze vanaf hun geboorte hebben meegekregen.

    Zeven mogelijke vragen bij Dubbel Ouderverlies

    Denk als hulpverlener mee in het onvoorstelbare: in je kindertijd je beide ouders verliezen door de dood.

    1. De samenstelling van je gezin van herkomst voor je eerste ouder overleed

    • Hoe was de samenstelling van je gezin van herkomst voor je eerste ouder overleed?
    • Welke plaats nam jij in je gezin van herkomst in?
    • Welke ingrijpende veranderingen vonden plaats in je gezin van herkomst voor het overlijden van je eerste ouder?

    2. Het overlijden van de eerste ouder

    • Welke van je beide ouders overleed als eerste?
    • Welke leeftijd had je toen je eerste ouder overleed?
    • Door welke oorzaak overleed je eerste ouder?

    3. De samenstelling van je gezin van herkomst na het overlijden van je eerste ouder

    • Hoe was de samenstelling van je gezin van herkomst tussen het overlijden van je eerste ouder en het overlijden van je tweede ouder?
    • Welke veranderingen vonden plaats in je gezin van herkomst?
    • Wat betekende dat voor jouw plek?
    • Wat betekende dat voor jou?

    4. Het overlijden van de tweede ouder

    • Welke ouder overleed als tweede ouder?
    • Welke leeftijd had je toen je tweede ouder overleed?
    • Door welke oorzaak overleed je tweede ouder?

    Het overlijden van beide ouders tegelijkertijd

        • Door welke oorzaak overleden je beide ouders?
        • Wat gebeurde er?
        • Waar was jij?
        • Wat gebeurde er met jou?
        • Wat betekende dat voor jou?

    5. Wat gebeurde er met jou?

    • Wat gebeurde er na het overlijden van je beide ouders?
    • Waar woonde je?
    • Wie zorgde voor jou?
    • Wat gebeurde er met je broers/zussen als je die had?
    • Wat gebeurde er met jou?

    6. De nieuwe samenstelling

    • Wat kan je vertellen over de nieuwe samenstelling van de personen met wie je woonde na het verlies van je beide ouders?
    • Wie zorgde voor jou?
    • Wat betekende dat voor jou?

    7. Een nieuwe woonplek

    • Wat gebeurde er met je ouderlijk huis na het overlijden van je beide ouders?
    • Omschrijf je nieuwe woonplek.
    • Welke plek nam jij in de nieuwe ‘gezins’-samenstelling in?
    • Wat kan je vertellen over de veranderingen in educatie en cultuur zoals je die gewend was geweest?
    • Wat gebeurde er met jouw plek op school?
    • Wat betekende dat voor jou?

    Meer vragen

    Als je, samen met je cliënt, aan de hand van deze eerste vragen een eerste beeld hebt gekregen van de invloed van het vroege verlies van beide ouders is het raadzaam samen met je cliënt een overzicht te maken van de vragen en opmerkingen die op zijn gekomen naar aanleiding van bovenstaande vragen.

    Meer informatie

    Symposium voor hulpverleners

    Kenniscentrum Verlaat Verdriet

    Boeken van Titia Liese

    Rouw kent geen tijd

    Titia Liese: Verlaat verdriet en verlate rouw in 13 modules 

    © Kenniscentrum Verlaat Verdriet, 2025

    #verlaatverdriet #verlaterouw #kenniscentrumverlaatverdriet #symposiumvoorhulpverleners #teruggaanomverdertekunnen #handreikingenbijverlaatverdriet #tipsvoorverlaterouw

  • | | | | | |

    Nog altijd geen afscheid genomen van je vader?

    DoorTitia Liese

    ‘Heb je nog altijd geen afscheid genomen van je vader?’
    Dit is het verhaal dat een Verlaat Verdriet-ster me vorige week vertelde over haar ervaringen met verlies- en rouwdeskundigen.

    Deze Verlaat Verdriet-ster, nu rond de zestig, verloor haar vader in haar kleutertijd. Ze was recent aanwezig bij een lezing van een veel gevraagd, en veel geprezen, verliesdeskundig wetenschapper met aanleg voor empathie. Zij hoort zijn lezing aan. Zijn lezing over verlies. Over rouw. Hij geeft voorbeelden die aanwezigen raken. Diep raken. Over mensen die verliezen lijden. Over kinderen. Ook over kinderen die hun ouder verliezen vertelt hij aangrijpende verhalen. Over Verlaat Verdriet en verlate rouw heeft hij het niet. Na afloop van de lezing stapt de Verlaat Verdriet-ster naar de spreker. Ze wil hem vertellen over haar verlieservaring. Het rouwproces waar ze nu middenin zit. Ze vertelt hem dat ze op haar vijfde haar vader verloor. Hij kijkt naar haar. Afkeurend. Zegt: ‘Heb je nog altijd geen afscheid genomen van je vader?’

    Verbijsterend

    Ze is verbijsterd door deze reactie. Ongeveer in dezelfde week heeft deze Verlaat Verdriet-ster een overeenkomende ervaring. Deze keer met een hoogleraar die zich bezighoudt met verlies en rouw. Ook hier een inleiding die stevig resoneert bij aanwezigen die zich herkennen in zijn verhalen. In zijn voorbeelden. Na afloop stapt ze ook naar deze professor. Stelt zich voor. Vraagt hem naar zijn bevindingen met Verlaat Verdriet en verlate rouw. Hij kijkt haar glazig aan. Geen idee waar ze het over heeft.

    Nog maar weer eens

    Nog altijd (b)lijken verlies- en rouwdeskundigen, professoren incluis, wat Verlaat Verdriet en verlate rouw betreft de Gordiaanse knoop niet ontward te hebben. Dus vooruit: nog maar weer een keer: wij zijn geen onmondige kinderen die hun ouder(s) hebben verloren. Wij zijn volwassen mensen die in hun kindertijd hun ouder(s) hebben verloren. Volwassen mannen. Volwassen vrouwen. Met een verleden. Met een heden. En met een toekomst. Met een verhaal. Een levensverhaal. Beschadigd. Vastgelopen. Maar niet verwoest. En ook niet onmondig.

    Meer lezen

  • | | | | | |

    Ondersteuning in de praktijk voor Praktijk Ondersteuners Huisartsen

    DoorTitia Liese

    Wat willen jullie van me weten?
    Wat kan ik voor jullie betekenen?
    Waarmee kan ik jullie helpen Verlaat Verdriet-ers beter van dienst te zijn? 

    Afgelopen voorjaar nodigde Annet Mulder van Kennisnetwerk Noord mij uit een informatieavond over Verlaat Verdriet en verlate rouw te verzorgen in Roden. Annet, POH-er, netwerker, verbinder en medeoprichter van Kennisnetwerk Noord. Dynamisch en inspirerend netwerk van en voor professionals in de zorg, zowel regulier als alternatief.

    Een warm bad

    Een kennismaking die meteen voelt als een warm bad. Kennis delen met professionals uit diverse disciplines die mijn kennis graag willen horen. Er graag van willen leren. Die hun vragen stellen. Vragen uit de praktijk. Vragen die bij hen persoonlijk leven. Wat ik van hun vragen leer die avond is de liefde voor hun vak van hulp- en/of zorgverlener. Maar ook hier een onthutsend tekort aan kennis van de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn!

    Werk aan de winkel

    Op de terugweg naar huis ratelt er van alles in mijn hoofd. Zoveel, dat het even duurt voordat ik, inmiddels in het donker, ergens rijd waarvan ik voel: hier hoor ik helemaal niet te zijn. Maar waar dan wel? Het duurt even (nou ja: een aardige omweg) voor ik het juiste spoor weer te pakken heb. Maar het kwam goed. Nog voor het slapen gaan wist ik het. Tijd voor Handreikingen voor hulpverleners.

    Handreikingen voor hulpverleners

    Ze zijn er, de Handreikingen voor hulpverleners. En, mede dankzij onze webmaster Steef, in een ommezien beschikbaar op Kenniscentrum Verlaat Verdriet. En, je gelooft het niet, nu ook al gebundeld in de bundel Handreikingen voor hulpverleners, die naast onze nieuwe uitgave van Teruggaan om verder te kunnen uit wordt gereikt aan deelnemers van symposium voor hulpverleners: Teruggaan om verder te kunnen.

    Praktijk Ondersteuners Huisartsen

    Het meest onder de indruk op die avond ben ik van de gedrevenheid van de aanwezige POH-s. Ik wil iets doen voor POH-s, zit sinds die avond in mijn hoofd. Maar wat? Ineens zie ik het licht. Annet Mulder bellen. Wie anders. Als ik haar spreek aan de telefoon zijn we het heel snel met elkaar eens. ‘Jij weet wat Verlaat Verdriet-ers nodig hebben, maar niet wat POH-s nodig hebben. Ik weet wat POH-s nodig hebben, maar niet wat Verlaat Verdriet-ers nodig hebben’.
    Dat gaan we samenbrengen. De datum is gepland voor een dag samen aan het werk. Als daar niet een mooi, handzaam plan uitkomt voor Praktijk Ondersteuners Huisartsen. Leef met ons mee! Houd ons in de gaten!

    Tip voor POH-s

    Kom naar ons symposium voor hulpverleners Teruggaan om verder te kunnen.
    Wij delen onze rijke kennis uit ervaring, met jullie: ondersteuners in de praktijk.

    Meer informatie

  • | | | | | |

    Alles heeft ergens een begin

    DoorTitia Liese

    Alles heeft ergens een begin

    Jong ouderverlies

    Je bent jong en je verliest je moeder en/of je vader. Te jong voor groot verlies. Het einde is ook een nieuw begin. Waarvan? Niemand die het weet. Jijzelf al allerminst.

    Volwassen

    Je bent volwassen. Je leven loopt niet zoals je wilt. Altijd weer lijk je tegen een muur op te lopen. Je wilt graag meer. Je wilt graag verder. Waarheen? Geen idee. Maar je weet dat er ergens een einde moet zijn. En een nieuw begin.

    Verlaat Verdriet

    Verlaat Verdriet komt op je pad. Hoe moeilijk en hoe lastig ook: er openen zich nieuwe perspectieven. Je weet dat je ergens naar op weg bent. Waarheen? Je hebt nog geen idee. Maar er is een nieuw begin.

    Nieuwe perspectieven

    Mijzelf is dat alles overkomen. Op mijn achtste overlijdt mijn moeder. Een einde. En een nieuw begin. Een begin van heel veel narigheid. Tot ik besluit het verlies van mijn moeder op te pakken. Er stevig mee aan het werk te gaan. Mijn leven in eigen hand te nemen. Nieuwe wegen openen zich. Verlaat Verdriet-werk. Bureau Funale. Workshops. Schrijfwerk. Uitgeverij Funale. De weg van liefde. Casa Matilda. Kenniscentrum Verlaat Verdriet. En dan nu, sinds deze week een nieuw begin met een nieuw domein. Matilda Publishing House. Alles heeft ergens een begin.