• | |

    Yoeke Nagel: Zoeken naar mijn moeders moeder

    DoorTitia Liese

    Zoeken
    naar mijn moeders moeder
    die verdween in het verzet.

    ‘Mijn grootmoeder is verdwenen in de oorlog, lang geleden, niet teruggekomen, dood waarschijnlijk, maar in ons gezin heel aanwezig in verhalen en tastbaar gemis. Een vrouw met mythologische proporties; een soort eenhoorn, waar we allemaal diep respect voor hadden, al had alleen mijn moeder haar ooit in het echt gezien.’

    Yoeke Nagel

    Najaar 2017 leerden we elkaar kennen. Yoeke Nagel – journalist, schrijfcoach, boekenvroedvrouw en nog veel meer – en ik. Onmiddellijk was er een enorme klik tussen ons. Ik wist dat de moeder van Yoeke vroeg haar moeder was verloren. Zou dat de oorzaak zijn van de klik?

    Mijn moeders moeder

    Yoeke vertelde me dat ze bezig was een boek te schrijven over de zoektocht van haar moeder Esther naar haar moeder Jeanne die in de oorlog spoorloos verdween. ‘Zou jij, als Verlaat Verdriet-specialiste een korte recensie willen schrijven over dit boek?’ vroeg Yoeke me de tweede keer dat we elkaar spraken. ‘Het is de bedoeling dat dit boek – Zoeken naar mijn moeders moeder – in maart 2018 uitkomt.’ 

    Jeanne van Emden

    Ik stemde daar graag in toe. Nam het manuscript mee. Begon thuisgekomen onmiddellijk te lezen. En werd volkomen meegezogen in wat ik las.
    Het verhaal van de levenslange zoektocht naar Jeanne van Emden (geboren 1899, verdwenen 1944) door dochter Esther (geboren in 1931, 13 jaar als haar moeder spoorloos verdwijnt) en (klein)dochter Yoeke (geboren 1963).
    Jeanne van Emden. Joods. Verzetstrijdster. Activiste die de grote idealen van de internationale linkse beweging uitdroeg. Waar ze maar kon.

    Idealen

    Ik werd meegezogen. Deze beweging kende ik van huis-uit. De grootse idealen. De bevlogenheid. De liefde voor de literatuur. Voor dichters en denkers. Voor kunst die voor ieder mens bereikbaar zou zijn. Al lezend was het alsof ik de boekenkast van Jeanne als mijn broekzak kende. De ruggen van haar boeken zou herkennen als de boeken die ook in de boekenkasten van mijn ouders stonden.

    De wereld van mijn ouders

    Dat was de wereld van mijn ouders. Toen mijn moeder nog leefde. Altijd ben ik me ervan bewust geweest dat ik het gemis van mijn moeder het meest heb gevoeld in het verlies van die wereld. Van die cultuur. De cultuur die mijn beide ouders in liefde verbond.
    Wat een verrassing ineens weer in die wereld meegenomen te worden. Terug te vinden hoe het was, wat zo uit mijn leven verdwenen leek te zijn.

    Lichtpunt

    Dit is mijn persoonlijke ervaring met het boek van Yoeke.
    Ik stel mij voor dat dit boek ook voor anderen een lichtpunt, en een bron van inspiratie, kan zijn.

    Voor de Verlaat Verdriet-ers die nu 70+ zijn. De Verlaat Verdriet-ers die in oorlogstijd een ouder – of hun beide ouders – verloren (citaat uit het boek: ‘Je kunt de geschiedenis pas afsluiten als hij is vastgelegd’).

    Voor de kinderen van Verlaat Verdriet-ers (citaat uit het boek ‘Voor mij was er een zware erfenis van de waarschijnlijk-dode moeder van mijn moeder: een opdracht. Eentje die nooit hardop werd uitgesproken, maar wel voelbaar was’). En hun kinderen.

    Teruggaan

    ‘Teruggaan in de geschiedenis om betekenisvol verder te kunnen leven’ sluit Yoeke haar voorwoord af.
    Zoeken naar mijn moeders moeder: een lichtend voorbeeld van teruggaan, om verder te kunnen!

    Zoeken

    Yoeke Nagel
    Zoeken naar mijn moeders moeder
    ISBN 9789492844071

  • | |

    Charlotte Salomon – Leven? of theater?

    DoorTitia Liese

    Charlotte Salomon (1917-1943)

    Leven? of theater?

    Het boek van Charlotte Salomon’s Leven? of theater? kwam uit in 1981.
    Ik kocht het.
    Een tijd lang was dit omvangrijke boek zeer aanwezig in mijn huis.
    Een bijzonder boek. Samengesteld uit honderden gouaches die ze naliet aan een goede vriend van haar in de tijd dat ze naar haar Franse grootouders was gevlucht. ‘Bewaar ze goed’ zei ze tegen hem. ‘C’est toute ma vie’ (vertaling: ‘Het is mijn hele leven’). 
    In 1943 werd de joodse Charlotte Salomon in Auschwitz vermoord door de nazi’s.   

    Verlies moeder

    In 1981 dus.
    Natuurlijk wist ik zelf dat ik jong mijn moeder was verloren. Natuurlijk wist ik dat dit verlies van grote invloed was geweest op mijn verdere leven.
    Maar heel erg bewust van de impact van dit vroege verlies: dat was ik niet.
    Mijn hoofd wist het heel goed.
    Mijn gevoel deed niet mee.
    Ik had me gered.

    ‘Weet je eigenlijk dat Charlotte Salomon ook jong haar moeder is verloren?’ vroeg onlangs iemand me.
    Ik wist het niet. Sterker nog: ik had geen flauwe notie.
    Wel wist ik dat ze in de oorlog door de nazi’s was vermoord. Maar dat ze ook jong haar moeder was verloren. Nee, dat had ik nooit gezien en gelezen.

    Ik neem het boek van Charlotte Leven? of theater? – dat natuurlijk nog altijd in mijn boekenkast staat – ter hand.
    Tot mijn verbijstering zie en lees ik hoe Charlotte Salomon het verlies van haar moeder in woord en beeld zichtbaar heeft gemaakt. Nu zie en lees ik het pas. De moeder van Charlotte overleed toen ze acht was. Na diverse eerdere pogingen, als gevolg van zelfdoding.
    Nee.
    Ik heb het gewoon nooit tot me door laten dringen.

    Leven? of theater?

    Op bladzijde 27 schrijft Charlotte: 
    ‘Ze (Franziska – moeder van Charlotte) is er heel anders uit gaan zien. Ze heeft het alleen nog over de dood. Albert (vader van Charlotte) zegt dat hij haar nodig heeft en dat ook Charlotte niet zonder moeder kan. Ze was immers nog maar zo klein, net acht jaar – maar niets hielp. Franziska had niet de minste zin om verder te leven……’

    Op bladzijde 34
    Vader van Charlotte: ‘Ach, nu heb ik haar verloren, al mijn vreugde is nu weg’……….

    Op bladzijde 38
    ‘Mammie van me, schrijf me terug’………….

    Op bladzijde 39
    Charlotte: ‘Waarom komt ze niet, mijn mammie, ze heeft het beloofd’………..

    Illustraties

    Elke bladzijde in dit boek is, behalve van tekst, ook voorzien van de beelden waarmee Charlotte Salomon haar korte leven illustreerde.

     

     

     

    Lees meer over Charlotte Salomon

    Charlotte Salomon

    Charlotte Salomon 

     

     

     

     

  • | |

    Geitenwollen sokken

    DoorTitia Liese

    Geitenwollen sokken

    Nog geen honderd meter van mijn Terschellingse plek staat een groepje geiten in de duinen. Al sinds jaren staan ze daar (ja precies: die op de foto). Altijd als ik langs deze geiten kom, moet ik denken aan de geitenwollen sokken die me jaren geleden een enorme – en bevrijdende – huilbui bezorgden.

    Moeder

    Een jaar of twintig geleden leerde ik P. kennen via een organisatie waar ik voorzitter van was. P. is zo’n twintig jaar ouder dan ik. Er klikte iets moois tussen ons.
    Niet lang na onze eerste kennismaking liet ik mij bij een volgende ontmoeting plompverloren tegen haar ontvallen: ‘Als ik nog een moeder uit mocht zoeken, dan wilde ik jou.’ Zelf werd ik net zo verrast door deze opmerking als P. dat op dat moment was.

    Sokken

    Op een avond ging ik naar P. Ze woonde, samen met haar man, een paar kilometer van mijn huis. Ik ging op de fiets. En kwam in een ongelofelijke regenbui terecht. Doornat en koud kwam ik bij P. aan. Onmiddellijk riep ze: ‘Ik ga een trui voor je van boven halen. En straks brengt K. je met de auto naar huis.’
    De warme trui trok ik aan. De mededeling dat K. me met de auto naar huis zou brengen deed me goed. Maar wat me het allermeest goed deed waren de warme sokken die P. mee naar beneden nam en op de verwarming legde. ‘Trek die zometeen aan‘ zei ze. (ja precies: geitenwollen sokken).

    Huilbui

    Eenmaal thuis overviel me ineens een enorme huilbui. Toen ik weer wat bijgekomen was realiseerde me: die zorg, die heb ik dus nooit meer gehad.

    Geitenweitje

    Altijd als ik langs dat geitenweitje in de duinen kom en de geiten zie staan denk ik even: sokken. (Ja precies: geitenwollen sokken).
    En nog altijd, al is het bijna twintig jaar later, kan ik voelen hoe goed die zorg van P. mij toen heeft gedaan.

  • | | | | | | | | | | | |

    Els Pronk

    DoorTitia Liese

    Met gepaste trots

    Met gepaste trots stellen we de komende tijd de workshopleiders van symposium ZEER op 13 mei 2017 – en hun bijzondere workshops – aan je voor.  Met dank aan alle workshopsleiders die hun medewerking aan het symposium als vrijwilliger verlenen.

    Els Pronk

    Els Pronk, zonder moeder sinds mijn 7e jaar. Geboren N-Hollandse (1955), als 6e in een gezin van 7 kinderen. De oudste zus van 15 jaar verzorgde ons na de dood van mama. Mijn vader hertrouwde na 4 jaar. Alles ging ogenschijnlijk door. Ik werkte, verhuisde, studeerde, trouwde, kreeg 2 dochters. Mijn Verlaat Verdriet openbaarde zich pas toen ik 43 jaar was, nadat mijn ‘zwijg’ vader gestorven was. Het luidde voor mij een geheel nieuwe tijd in, waarbij het nodig was om tijd en rust te nemen om mijn levenspad te onderzoeken en de weg naar mijn moeder te hervinden.

    Volwassen portret

    Workshop

    Schrijven met de foto van toen voor je. Wat zegt dit portret jou in je leven van nu?
    Door als kind de dood van je ouder mee te maken, vormt zich vaak een statisch beeld en blijf je ongewild vanuit een kind perspectief naar je ouder kijken.
    Voel je uitgenodigd bij deze autobiografische schrijfworkshop en laat je verrassen.
    Je hoeft absoluut geen schrijfervaring te hebben of schrijftalent te bezitten. Iedereen kan meedoen.

    Zorg dat je erbij bent

    Zorg dat je erbij bent op 13 mei 2017!
    Meld je aan voor het symposium

    LEES MEER

    Lees meer over Els Pronk en haar werk: www.cursuscentrumdepoort.nl (autobiografisch schrijven ‘Op verhaal komen’ en ‘Mijn ouder(s) en ik’). Contactgegevens: elspronk.nl

    Lees meer over Els en haar workshop Volwassen portret
    Lees meer over de diverse workshops die je kunt volgen bij symposium ZEER.