Als de dood de dader was

Gepubliceerd op dinsdag

Om over na te denken

In Als de dood de dader was wil ik nog even ingaan op een opmerking die ik maakte in de blog van gisteren: Het grote ontbreken van traumasporen Zou het kunnen zijn.

Als de dood de dader was

Als de dood de dader was, dan heb je in je jeugd zowel indirect als direct te maken gehad met de dood. Indirect, omdat de dood niet jou betrof, maar je ouder. Direct, omdat de dood jouw leven – dat nog volop in ontwikkeling was – voor altijd veranderde.

Het is in een verlaat rouwproces aan jou om antwoorden te zoeken op vragen als:

Wat gebeurde er bij jou?
Welke leeftijd had jij?
Op welke wijze verloor je je ouder(s)? Was er sprake van schuld? Van een dader?
Verloor je je moeder of je vader?
Was je een meisje of een jongen? Wat heeft het verlies van je ouder betekend voor de ontwikkeling van jouw identiteit?
Wat heeft de dood aangericht in jouw gezin van herkomst? Wat betekende dat voor jou? Voor jouw relatie met de andere gezinsleden?

Opvattingen rondom de dood

Daarnaast heb je te maken gehad met de opvattingen rondom de dood in de tijd waarin je opgroeide. En in de cultuur waarin je opgroeide.

Welke plek nam de dood toen in?
Wat betekende dat voor jou?

Maar je hebt niet alleen te maken met opvattingen rondom de dood in de tijd van toen. Je hebt ook te maken met de opvattingen rondom de dood in de huidige tijd. Nu dus. En stel nu eens: de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn is geen thema. Zelfs is het mogelijk dat wetenschappers wetenschappelijk hebben aangetoond dat minder dan 20% van de kinderen die in hun jeugd een ouder hebben verloren door overlijden daar later last van heeft (ik verzin dit niet). Dan kun je proberen wat je wilt, maar in (te) veel gevallen word je niet gezien. Niet gehoord. En niet serieus genomen.

Kenmerkende patronen

Een gevolg van deze hardnekkige (wetenschappelijke) ontkenning is dat het lijkt alsof jij een uniek probleem hebt. Een probleem dat alleen in jou zit. Dat een gevolg is van wie jij bent. En dat – Verlaat Verdriet-ers – is niet waar.
Verlaat Verdriet-thema’s – gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn – zijn universeel. Ze komen overeen met thema’s van andere Verlaat Verdriet-ers. Kijk maar eens naar Kernthema’s en kenmerken. Dat zijn de thema’s waar Verlaat Verdriet-ers zich in herkennen. Ook als de dood de dader was is er sprake van een gedeeld probleem.

Het gaat er niet direct van over, maar het helpt wel:

Je bent niet gek.
En je bent niet de enige.

Tips

Doe de Zelftest 

Bekijk de video Het Mijnenveld (uit de serie Rouw kent geen tijd).

Het grote ontbreken van traumasporen

Gepubliceerd op maandag

Traumasporen

Het was er weer voor in deze kerstvakantie. Ook op Terschelling. Zeker ook op Terschelling. Lezen. Lezen. En nog eens lezen. En dat is wat ik heb gedaan. Lezen. Lezen. En nog eens lezen.

Voor mijn verjaardag kreeg ik het boek cadeau van Bessel van der Kolk: Traumasporen. Nooit kwam ik ertoe zijn boek te lezen. Nu heb ik het gedaan. Met veel instemming. Ik las over zijn eigen weg. Zijn eigen leerweg. Over zijn werk als psychiater. Zijn strijd in de wereld van de psychiatrie. Tegen de wereld van de gemedicaliseerde psychiatrie. Ik las over zijn visie op de DSM. Over wat ooit de bedoeling is geweest van de DSM. Wat er mis is met de DSM. Met het gebruik van de DSM. Met de gevolgen van de inzet van de DSM bij ‘patiënten’. Ik las over zijn visie op de gevolgen van mis-diagnoses uit de DSM voor ‘patiënten’.

Missen

Kortom – ik las een heleboel. Ik las met veel instemming. En ik miste. Ook in dit omvangrijke boek ontbreekt vrijwel elk spoor van de talrijke gevolgen die zich voor kunnen doen als gevolg van jong ouderverlies.
Ik las over de vele manieren waarop kinderen in hun jeugd getraumatiseerd kunnen raken. En levenslang de in hun jeugd veroorzaakte traumasporen met zich mee kunnen dragen. Behalve…. Ik las alles, behalve over de levenslange invloed van jong ouderverlies door de dood.

Zou het kunnen zijn, vroeg ik me al lezend af, dat jong ouderverlies niet als probleem wordt gezien omdat in formele zin geen dader aangewezen kan worden?  Alleen: dat maakt de gevolgen van jong ouderverlies niet minder werkelijk. Niet minder groot. Niet minder gelaagd. Er mag dan (in verreweg de meeste gevallen) geen sprake zijn van een aanwijsbare dader. Er is wel zeker sprake van een oorzaak. En die oorzaak is ook nog een feit.

Aan het werk

Ik ervaar opluchting. Het ligt niet aan mij dat jong ouderverlies nog altijd geen thema is.
Ik ervaar verlangen, en kracht, om mijn bijdrage te leveren dit gat invulling te geven met de ervarings-gebaseerde kennis die er zeker is. Bij ons, de mensen die het hebben ervaren. Bij mij.

Wat ben ik blij met de mensen met wie ik komende vrijdag aan tafel zit om plannen te maken hoe we mijn Verlaat Verdriet-werk kunnen verduurzamen. Hoe we ervoor kunnen zorgen dat Verlaat Verdriet wordt erkend. Zonder onnodige en ongewenste reserves. De plek te geven die het verdient. Die het nodig heeft om de talrijke Verlaat Verdriet-ers die gehinderd worden door traumasporen uit hun vroege verlieservaring – niet alleen in Nederland maar ook op andere plekken van de wereld – adequaat te helpen. Adequate hulp te bieden vóór ze vast lopen. Adequate hulp te bieden als ze zijn vastgelopen.
We hebben iets te doen dat meer dan de moeite waard is.
Aan het werk!

Anny Duperey: Mensenkatten

Gepubliceerd op zondag

Anny Duperey

Vorige week kreeg ik een tip voor een bijzonder boek voor Verlaat Verdriet-ers: Mensenkatten van auteur/actrice Anny Duperey. Op haar achtste verloor Anny Duperey haar beide ouders door koolmonoxide-vergiftiging.

Boek

…….. ‘Er waren mensen die zich afvroegen waarom ik zo nodig een boek moest schrijven. Waarom zou ik niet gewoon mijn hart uitstorten bij vrienden of kennissen of bij een beroepsfiguur? Alsof het makkelijk is om iemand woorden te ontfutselen als hij of zij dertig jaar lang ‘stom’ is geweest, iemand aan het praten te brengen die volkomen geblokkeerd is door wat hem is overkomen. En als je dan toch begint te praten, dan blijven de woorden in je keel steken, elke gedachte stopt. Sommigen kunnen het wel. Des te beter. Mij lukt het op die manier niet.’……………

Weeskind

………’Ik probeerde opnieuw woorden te vinden voor mijn rauwe gevoelens, mijn weeskind-opstandigheid en zelfs voor mijn uitgebluste herinneringen. Afsluiten, in woorden uitdrukken, afpalen, zinnen als bruggen of grenzen formuleren, definiëren. Het is ons lot dat we onze situatie moeten definiëren‘……….

Verlies verwerken

……..’Het nam alles bij elkaar zes jaar in beslag. Zes jaar om een verlies te verwerken waarvan je de rouw hebt uitgesteld, voor je uit hebt geschoven, is dat te lang? En wat betekent ‘rouwen’ eigenlijk? Misschien dat je gewoon kunt denken ‘Ze zijn dood’, zonder dat je je bloed in ijs voelt veranderen of schreeuwend in gejank uitbarst? Gewoon toegeven dat het is gebeurd. en dat ze nu ergens anders thuishoren, dat ze, dood, elders een plek hebben gevonden en dat je ze niet tot elke prijs als spoken met je meedraagt. Dat is alles. Ik had die last niet vanaf mijn achtste mee moeten blijven dragen.’…….

Lees meer

Anny Duperey
Mensenkatten 

Lees de blog van Titia Liese over Schaduw en stilte van Anny Duperey

Teruggaan om verder te kunnen

Titia Liese: Teruggaan om verder te kunnen 

Samen de lege plek invullen

Gepubliceerd op maandag

De wereld in

Dat wat voor mij jaren en jaren heeft gevoeld als ‘mijn kind’ – mijn Verlaat Verdriet-werk – (of liever gezegd: ‘mijn kwetsbare kind’) mag nu de wereld in. Evenveel jaren wilde ik wel, maar kreeg ik het niet voor elkaar. Want: stel je voor dat ‘de buitenwereld’ zou zeggen ‘De kop van je kind staat me niet aan. Hak er maar af.’ Of ‘Je doet alsof je kind benen heeft. Maar het kan niet eens lopen.’ Of: ‘Dat kind heeft geen kloppend hart. Het is helemaal niet levensvatbaar.’

Of: Wetenschappelijk is aangetoond dat dat kind van jou helemaal niet bestaat, behalve in jouw/jullie eigen fantasiewereld.’
‘Je praat mensen een probleem aan.’
‘Wat jij doet is leedconcurrentie.’ (ik verzin dit niet).

Jong ouderverlies

In de loop van deze vele jaren ben ik me desondanks steeds zekerder gaan voelen. De gevolgen van jong ouderverlies door overlijden bestaan. Ze zijn echt. Ik heb het vaak genoeg gehoord van Verlaat Verdriet-ervaringsgenoten: ‘Wat je zegt klopt. Het is zo simpel, eigenlijk.’

Wetenschappelijk onderzoek

Enige tijd geleden vertelde Hanneke (orthopedagoog, je zult haar naam vaker tegenkomen) me over het bestaan van het ACE-onderzoek (Adverse Childhood Experiences). ACE is een groot, internationaal en zeer invloedrijk onderzoek naar traumatiserende jeugdervaringen. ‘Alle mogelijke traumatiserende jeugdervaringen worden in dit onderzoek genoemd’ vertelde Hanneke me. ‘Behalve het verlies van je ouder(s) door overlijden in je kindertijd.’

Aanvankelijk nam ik dit voor kennisgeving aan. Dat er in de wetenschappelijke wereld iets fundamenteel heel erg niet klopt als het gaat om jong ouderverlies door overlijden was me al heel lang duidelijk. Niet voor niets heb ik sinds het begin van mijn Verlaat Verdriet-werk (inmiddels 25 jaar) het gevoel gehad tegen de bierkaai te vechten. Tegen de stroom in te moeten zwemmen als het ging/gaat om de erkenning van de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn.

Puzzelstukjes

Ineens valt het kwartje. Passen de puzzelstukjes in elkaar. Zelfs nu er meer ruimte komt voor kennisontwikkeling rondom trauma blijft jong ouderverlies door overlijden buiten beschouwing. Het ligt niet aan mij. Ik hoef me niet meer te pijnigen met het eeuwige gevoel dat ik iets niet goed doe. De gevolgen van jong ouderverlies bestaan helemaal niet (behalve bij ons, Verlaat Verdriet-ers dan!). Daar zit de missing link. ACE. Wetenschappelijk aangetoond. Kinderen die jong een ouderverliezen hebben daar geen last van. Later ook niet. (hoe is het in godesnaam mogelijk dat hooggeleerde dames en heren daar hardnekkig in blijven geloven!).

Het goede bericht

Het goede bericht: in de afgelopen maanden heb ik een enorme innerlijke verschuiving ervaren. Zonder precies te kunnen duiden wat er gaande was. Waar dat toe zou leiden. Het kwartje is gevallen. Het is tijd ‘mijn kind’ los te laten. Over te dragen aan jongere Verlaat Verdriet-ers. Samen met andere Verlaat Verdriet-ers mijn werk te verduurzamen.

Dank aan alle Verlaat Verdriet-ers met wie ik in de afgelopen decennia heb morgen werken. Dankzij jullie heeft mijn werk vorm en inhoud kunnen krijgen.
Dank aan de Verlaat Verdriet-ers die nu zijn opgestaan, om samen met mij aan de slag te gaan.
Ik verheug me erop samen de lege plek in te vullen.

Titia Liese en Rouw kent geen tijd

Heb je nog geen kennis gemaakt met Titia Liese en met de theorie Rouw kent geen tijd die zij heeft ontwikkeld?

Rouw kent geen tijd

Vader en dochter: film van Michael Dudok de Wit

Gepubliceerd op dinsdag

Vader en dochter fietsen samen door de polder.
Boven aan de dijk nemen ze afscheid.
Vader stapt in een boot en roeit naar de horizon.
Het meisje blijft wachten tot hij terugkomt.

De jaren verstrijken. Vader komt niet terug.
Het leven van het meisje rolt als een film voorbij,
tot ze een oude vrouw is geworden.

Vader en dochter

Animatiefilm van Michael Dudok de Wit waarmee hij in het jaar 2000 een Oscar won. Op een heel bijzondere manier laat Dudok de Wit de beelden zien van vader en dochter.
De vader die vroeg verdween uit het leven van het kleine meisje. Het kleine meisje, alleen overgebleven. De opgroeiende vrouw. De volwassen vrouw – zelf moeder geworden – die steeds opnieuw teruggaat naar de plek van het verlies. De ontroerende manier waarop het kleine meisje als oude vrouw teruggaat naar het vroege verlies van haar vader. De heling die plaatsvindt als ze de weg terug helemaal heeft afgelegd. Teruggaan, om verder te kunnen zichtbaar en hoorbaar gemaakt in beeld en klank.

Prentenboek

In 2002 verscheen een selectie uit de filmbeelden voorzien van tekst in prentenboekvorm.

Meer over Michael Dudok de Wit

Michael Dudok de Wit 

Vader en dochter

Film Vader en dochter

Prentenboek Vader en dochter 

Teruggaan om verder te kunnen

Teruggaan om verder te kunnen nodigt je uit kennis te maken met Verlaat Verdriet en verlate rouw. Te onderzoeken wat Verlaat Verdriet betekent voor jou. Wat teruggaan om verder te kunnen – verlate rouw – voor jou kan betekenen. Je hebt een leven te winnen!

Kijken

Boekpresentatie Teruggaan om verder te kunnen

Bestellen

Boek Teruggaan om verder te kunnen

Je vader verliezen voor je geboorte

Gepubliceerd op dinsdag

‘Baby’s in de buik van een ernstig gestreste moeder lopen in hun latere leven een verhoogde kans op verlies van gezondheid. Ze zijn vaak vatbaarder voor fysieke klachten en depressies.’

Gisteren bevond ik me op een cursusdag van Birgit Spoorenberg over haar vakgebied Salutogenese. Bij salutogenese gaat het om oorzaken van gezondheid, in plaats van om oorzaken van ziekte. En dan vooral ook om de talrijke mogelijkheden die ons ten dienste staan om gezonder te leven.
In de ochtend vertelt Birgit over baby’s in de buik van een moeder die onder zware stress staat. Mijn gedachten gaan onmiddellijk naar de Verlaat Verdriet-ers die in mijn workshops zijn geweest. De Verlaat Verdriet-ers die hun vader verloren voor hun geboorte. ‘Baby’s in de buik van een ernstig gestreste moeder lopen in hun latere leven een verhoogde kans op verlies van gezondheid. Ze zijn vaak vatbaarder voor fysieke klachten en depressies.’

Gaat dit over jou?

Gaat dit ook over jou?
Laat je dan door niemand meer vertellen: ‘je hebt je vader niet gekend, dus je kan hem niet missen.’……
Onderzoek bij jezelf: hoe ga ik om met het gegeven dat ik mijn vader verloor voor mijn geboorte. Mogelijk heb je zelf altijd gedacht: ‘ik heb een goede jeugd gehad, dus dat kan het niet zijn.’……

Meer over Salutogese en Birgit Spoorenberg

Zelf kan ik te weinig exact (na)vertellen over wat Birgit zei op deze prachtige, waardevolle dag – zeker niet op de professionele manier waarop Birgit dat kan – en doet. Uit eigen ervaring kan ik je nu vertellen: deze cursusdag is een heel bijzondere ervaring, die ik graag ook onder jouw aandacht breng. Cursus Salutogenese 

 

In je hele lijf ervaren

Gepubliceerd op maandag

Zondagmiddag 18 december 2022. Ik zit in de Nunspeetse kerk De Ontmoeting. Gewoonlijk ga ik niet naar de kerk. Ik ben niet godsdienstig. Maar nu ben ik er wel. Het Nunspeets Kleinkoor zingt, als ieder jaar op de zondag voor Kerstmis ‘O magnum mysterium – a festival of lessons and carrols.’ Er is een lijntje tussen het kleinkoor en mij. En eigenlijk ook tussen mij en de mensen in deze kerk.

Stille nacht, heilige nacht

Het koor zingt Silent night. Ineens ben ik op een heel andere plek. In een heel andere tijd. Vierentwintig december 1957. Veertien dagen geleden ben ik acht jaar geworden. Ik lig in m’n bed. Wakker geworden van geluiden buiten. Er staan mensen buiten. Ze praten. Maar ze doen ook iets. Ik hoor ongewone geluiden voor de nacht. Wat is er aan de hand? Dan hoor ik blazers. De muziek van Stille nacht, heilige nacht. Ik trek de dekens over m’n hoofd. Verstijf. Waarom gebeurt dit? Het is toch nacht? Is dit omdat mijn vader burgemeester is? Maar anders gebeurt dit toch ook niet? Ik verstop me nog dieper in m’n bed. Opgelucht haal ik adem als ik hoor dat ‘ze’ weer weggaan. Twee dagen later, tweede Kerstdag 1957, vertelt mijn vader me dat mijn mammie is overleden.

Zondag 18 december 2022. Stille nacht, heilige nacht. Ik ben weer teug in De Ontmoeting, op m’n stoel. Tranen staan in m’n ogen. En tegelijkertijd voel ik voor een moment een totale vrede in mijn lijf.

PS: jaren later is me verteld dat leden van de plaatselijke harmonie met een paar blazers op Kerstnacht Stille nacht, heilige nacht kwamen spelen voor het huis van iemand van wie bekend was dat die terminaal ziek was.

Facking Vaderdag: documentaire van Sascha Stouthamer

Gepubliceerd op zondag

Facking Vaderdag

Sascha Stouthamer

Sascha Stouthamer (23) ‘Ik had zelf nooit bedacht dat mijn symptomen, zoals de migraine, aan een emotionele gebeurtenis te linken zijn.’

Regisseur Sascha Stouthamer komt erachter in welke mate het overlijden van haar vader nog invloed heeft op haar leven, zowel fysiek als mentaal. In een parallel vertelling zoeken Sascha, Isabel en Oliver naar een manier om hun trauma te omarmen in plaats van te ontkennen.

Stil staan

Zes jaar geleden verloor Sascha haar vader. De jonge regisseur voelde in het begin niet de ruimte om stil te staan bij wat er was gebeurd: ‘Ik voelde me geforceerd om door te leven. Ik heb me na het overlijden van mijn vader volledig op school gestort, als een soort escapisme. Daar werd ik helemaal door opgeslokt en ik kreeg in die periode ook veel fysieke klachten, zoals vermoeidheid en migraine. ‘

Documentaire

‘Ik wil dingen laten zien die je in woorden niet kan vatten. Het gaat in mijn documentaire vooral om de mentale en fysieke gevolgen van een traumatische gebeurtenis en die wilde ik voelbaar maken in beeld en geluid. De film moet als een ervaring overkomen. Dat trauma in heel kleine dingen kan zitten: het frunniken aan een blaadje, afgeleid zijn bij een telefoongesprek of overprikkeld raken door herinneringen aan een bepaalde omgeving. Door een hyperfocus in beeld en geluid toe te voegen krijgt het meer een fysiek accent.’

Boodschap

‘Hoe je er het beste mee om kan gaan is voor iedereen anders. Voor mij was het belangrijk om eerst op te schrijven wat ik nog niet durfde uit te spreken. En toen ik dat wel durfde, was het fijn om het met mensen te delen die ik ken.’

Teruggaan om verder te kunnen

Teruggaan om verder te kunnen nodigt je uit kennis te maken met Verlaat Verdriet en verlate rouw. Te onderzoeken wat Verlaat Verdriet betekent voor jou. Wat verlate rouw voor jou kan betekenen. Veel Verlaat Verdriet-ers zijn je voorgegaan. Hun ervaringen kunnen je op weg helpen. Je inspireren. Bemoedigen als je het even niet meer ziet zitten. Je hebt een leven te winnen.

Kijken

Presentatiefilm Teruggaan om verder te kunnen

Bestellen

Boek Teruggaan om verder te kunnen

Facking Vaderdag

Documentaire Facking Vaderdag

Vijf fasen van rouw: Ionica Smeets

Gepubliceerd op zaterdag

In haar wekelijkse column Ionica Smeets zag een getal: 5 fasen van rouw

Ook in De Volkrant van 17 december 2022 een lezenswaardige column van Ionica Smeets (onder meer wiskundige, publiciste, hoogleraar).

5 fasen van rouw

In 5 fasen van rouw schrijft Ionica Smeets onder meer:

Sterven

…..’De ontroerende podcast-aflevering The queen of Dying beschrijft hoe psychiater Elisabeth Kubler-Ross tot de 5 fasen van rouw kwam. En hoe die oorspronkelijk helemaal niet over rouw gingen, maar over sterven’……

Geen lineair model

De vijf fasen waren nooit bedoeld als een lineair model waar je eerst de dood ontkent, dan protesteert tegen wat je te wachten staat, vervolgens probeert te onderhandelen en te vechten – voordat je het onvermijdelijke ervaart. Kubler-Ross wilde geen proces voorschrijven, ze wilde mensen met haar werkzaamheden aanmoedigen om niet bang te zijn om te praten met iemand die stervend is’……

Luisteren

The queen of dying 

Lezen

De Volkskrant: 5 fasen van rouw

Interview met Sharon Dijksma in Volkskrant Magazine

Gepubliceerd op zaterdag

In Volkskrant Magazine van 17 december 2022 een groot interview met Sharon Dijksma, burgemeester van Utrecht. Sharon Dijksma (1971) verloor op haar 10e haar vader door overlijden.

Tegenslag

…. ‘Over de grootste tegenslag in haar leven hoeft Dijksma geen seconde na te denken. Toen ze 10 jaar oud was, maakte haar moeder haar wakker met verschrikkelijk nieuws. Haar vader was op het Boterdiep in Groningen door een auto aangereden. Hij zou het niet overleven. ‘Ik was dol op mijn vader’ zegt Dijksma. ‘Hij was mijn held. En dan komt hij plotseling nooit meer thuis.’ Ze moest snel volwassen worden. ‘Die periode heeft me geleerd dat je uiteindelijk maar weinig mensen hebt om op terug te vallen. Wat directe familie, en mijn beste vriendinnetje en haar ouders die veel voor me hebben gedaan. Dat is het wel. Twee of drie weken vindt iedereen je heel zielig, maar daarna is het voor de meeste mensen weer business as usual. Dat komt ook omdat ze het lastig vinden om te praten over rouw.’….

Verlies onbevangenheid

…….. ‘Wie op zo’n jonge leeftijd een ouder verliest, is in één klap alle onbevangenheid kwijt.’ Klopt af op haar bureau. ‘Ik ben altijd bang geweest dat mijn moeder de volgende zou zijn. Ze was 34 jaar oud toen mijn vader overleed, echt jong nog. Op een gegeven moment ging ze soms ’s avonds weer uit. Ik herinner me dat ik pas ging slapen als ze terug was. Heel ongezond natuurlijk: als ouder hoor je dat bij je kind te doen. niet andersom. Mijn moeder wist dit niet, ik voelde ook wel aan dat zij recht had op haar eigen leven dus hield ik het voor mezelf. Als ze binnenkwam, deed ik alsof ik sliep.’……..

Jezelf laten zien

…….’Ja, dat komt door mijn nieuwe rol als burgemeester. Ik mag heel dicht bij mensen komen. Voor hen kan mijn aanwezigheid betekenisvol zijn. Mensen die hun kind zijn verloren bijvoorbeeld, dat is het gruwelijkste wat je kan overkomen. Ik weet natuurlijk niet hoe dat is, maar ik weet wel wat van rouw, soms helpt dat.’.……..

Lees meer

Interviewer: Sharon Dijksma is voor dit artikel geïnterviewd door Loes Reijmer (13 jaar toen ze haar vader verloor).