Schuldgevoel: extra complicerende factoren bij Verlaat Verdriet

Gepubliceerd op donderdag

DE LEVENSLANGE INVLOED VAN HET VROEGE VERLIES VAN EEN OUDER

Extra complicerende factoren

In de verlieservaringen van veel Verlaat Verdriet-ers doen zich tal van extra complicaties voor. Complicaties die ik in de komende weken in willekeurige volgorde voor je wil benoemen. Mogelijk doen zich ook bij jou complicaties voor en brengt alleen al het benoemen je nieuwe realisaties. En daarmee nieuwe perspectieven.

Schuldgevoel

‘Mijn vader werd ziek toen ik 15 jaar was. Hij ging heel snel achteruit en werd steeds meer hulp-afhankelijk. Ik was 15 jaar en wilde niet voor mijn vader zorgen. Ik wilde op stap met mijn vrienden. Feesten. De kroeg in. Laat thuiskomen. Op mijn 16e overleed hij. Nog altijd vind ik het verschrikkelijk dat ik dat nooit meer goed kan maken met hem. Man, 43 jaar, 16 jaar toen hij zijn vader verloor. Zijn vader werd 47 jaar.

Gaat dit thema ook op voor jou? Stel jezelf dan eens de volgende vragen:

  • Wat is er bij mij gebeurd?
  • Wat betekende dat voor mij?
  • Welke gevolgen heeft dat voor mij gehad?
  • Wat betekent dat voor mij in mijn leven van nu?
  • Wat ga ik daarmee doen?

Verlaat Verdriet

De impact van het vroege verlies van een ouder is in veel gevallen groot en omvangrijk voor het kind dat dit onomkeerbare verlies overkomt. Sporen van dit levens-veranderende verlies gaan een leven-lang mee en kunnen in je volwassenheid nog altijd vorm geven aan je leven.

Verlate rouw

Een verlaat rouwproces is een gecompliceerd proces. Voor veel Verlaat Verdriet-ers een tocht door een mijnenveld.

  • Je moet teruggaan in de tijd;
  • Gedurende deze tocht stuit je op tal van mijnen (verstrikkingen);
  • Angst voor verandering speelt je parten;
  • Overlevingspatronen steken de kop op;
  • Je moet terug naar een plek waar je voor geen prijs naar terug wilt: het verliesmoment;
  • Je moet terug naar de gevolgen die dit vroege verlies voor je heeft gehad;
  • Intussen eist het leven van alle dag tijd en aandacht van je op.

Tips

Mijn vader hoefde eigenlijk geen kinderen

Gepubliceerd op woensdag

‘Mijn vader hoefde eigenlijk geen kinderen’ vertelt een deelnemer aan de workshop Verlaat Verdriet. Mijn moeder wilde dat absoluut wel. Ze heeft doorgezet. Eerst ben ik geboren, drie jaar later kwam mijn zusje. Toen we er eenmaal waren heeft mijn vader ons wel geaccepteerd. Een soort van, zeg maar. Dat deed hij door zich zo weinig mogelijk met ons te bemoeien. Hij was altijd weg. Aan het werk.

Moeder

Toen ik twaalf was werd mijn moeder ziek. Ze is een jaar ziek geweest. In die tijd zorgde een buurvrouw uit de buurt zoveel mogelijk voor mijn moeder. En voor mij en mijn zusje. Mijn vader ging op dezelfde voet verder als daarvoor. Altijd weg. Aan het werk.

Vader

Op mijn dertiende overleed mijn moeder. Ook daarna ging mijn vader op dezelfde voet door. Altijd weg. Aan het werk. Maar hij was niet alleen overdag weg. Het gebeurde ook dat hij ’s nachts niet thuis was. “Als je moeder niet was overleden zouden je ouders zijn gescheiden. Dat weet ik zeker” zei de buurvrouw die vroeger voor ons heeft gezorgd toen ik haar onlangs opzocht.

Opa

De relatie met mijn vader is wel verbeterd. Maar eigenlijk is de afstand nog altijd groot. Ik zie dat hij wel een leuke opa is voor het zoontje van mijn zusje. “Je kunt het dus wel” denk ik dan. “Waarom niet met ons?” ‘

Over gevoelens en emoties: schuldgevoelens

Gepubliceerd op dinsdag

Machteloos

Veel volwassenen die jong een ouder hebben verloren, hebben zich als kind niet gezien en niet gehoord gevoeld. Er voltrok zich in hun leven een ramp die voorgoed alles veranderde. Het kind  stond aan de kant en kon niets doen om deze ramp te voorkomen. Op het moment dat het onomkeerbare verlies het leven voorgoed veranderde, moest het kind dus machteloos toezien hoe alles anders werd.

Niet gezien en niet gehoord

Bijna niets is zo pijnlijk en zo desastreus voor mensen – en dus ook voor kinderen – als zich niet gezien te voelen. Niet gehoord. De kans is daarom groot dat deze kinderen –  als reactie – zichzelf schuld zijn gaan geven aan de dood van de ouder. Liever jezelf de schuld geven van wat er gebeurt, dan te moeten leven met het gevoel er niet toe te doen. En eigenlijk helemaal niet te bestaan.

Schuldgevoelens

Als deze schuldgevoelens niet worden herkend als plaatsvervangers voor heel andere gevoelens, maar zijn behandeld als reële schuldgevoelens, kun je een leven lang schuldgevoelens met je meedragen. Schuldgevoelens die oorspronkelijk niets met schuld te maken hebben.

De reden om op deze plaats wat uitgebreider op schuldgevoelens in te gaan is dat het niet zo heel vaak voorkomt dat gevoelens van schuld als (mede)veroorzaker van het overlijden van de ouder worden genoemd. (Namelijk schuld omdat je iets – fout– gedaan hebt.) Terwijl wel soms gevoelens van tekortschieten worden genoemd. (Namelijk schuld omdat je iets nagelaten hebt).

Nu

Het is daarom raadzaam er attent op te zijn of gevoelens van schuld ten aanzien van de dood van je ouder bij jou gespeeld hebben of spelen. En in welke vorm deze gevoelens zich in dat geval voor hebben gedaan. Of zich nu nog bij je voor doen.

De weg naar heling

De weg naar heling gaat voor een Verlaat Verdriet-er in stapjes.
Bijvoorbeeld door te onderkennen wat ‘schuldgevoel’ betekent voor jou.

Lees meer

Lees hoofdstuk 11 Gevoelens en emoties. Bladzijde 100.
Verlaat Verdriet (Ver)Werkboek

Van levenslang naar levenslange invloed

Gepubliceerd op maandag

Zondagavond 16 mei 2021. Ik kom thuis van een lange wandeling op Landgoed Welna.
Welna. Een bijzondere plek. Een plek met een geschiedenis. Ook voor mij.
Niet in de laatste plaats door de ruimte die ik daar een aantal keren heb gehuurd voor workshops.

Workshops

De allereerste workshop voor Dochters zonder Moeder (rond 1995). Meer workshops op deze bijzondere plek volgden. Verlaat Verdriet-workshops. Workshops Dubbel Ouderverlies. Kleine groepjes. Onze eigen kookster/dochter-zonder-moeder Andrea die ons verzorgde met heerlijke maaltijden. Het Grote Huis Welna van eigenares Ida/ dochter-zonder-vader. De Buys Ballot werkruimte. De Koepel. Bos. Hei. Ruimte. Spanning: hoe zal het gaan?

Herinneringen

Herinneringen komen boven als ik hier rondloop. Al wandelend gaan de deelnemers aan deze workshops door mijn hoofd. Het begin van mijn Verlaat Verdriet-werk. Mijn eigen ontdekking van het verschil tussen ‘Ik heb levenslang, en dat is vooral de schuld van mijn stiefmoeder’ naar een levenslange ontdekkingstocht. Naar mijzelf. Naar de invloed van jong ouderverlies op de langere termijn. Niet alleen bij mijzelf, maar ook mij andere volwassenen die in hun jeugd hun ouder(s) verloren.
Bijzonder. Pijnlijk. Verdrietig. Wanhopig makend. Schokkend. Maar ook vreugdevol. En van een heel bijzondere schoonheid.
Hoe zal het gaan met de deelnemers van deze eerste workshops op Welna?

Een nieuw begin

Een bijzondere avond. Op een bijzondere plek. Met onverwacht mooi weer. In plaats van de voorspelde regen lichte het bos op in het heldere, frisse groen van de nieuwe, jonge blaadjes. Er is altijd een nieuw begin.

Wat is ‘je aanpassen’ toch een hardnekkig fenomeen

Gepubliceerd op zondag

Je aanpassen. Wat is dat toch een hardnekkig fenomeen. Zeker als je jong je ouder(s) verloor door overlijden. Je leven veranderde ingrijpend als gevolg van dit onomkeerbare verlies. Je moest je aanpassen aan veranderde omstandigheden. En dat deed je. Je paste je aan.

Je paste je aan

Veel Verlaat Verdriet-ers pasten zich aan omstandigheden aan die niet goed meer voor je waren.
Je overgebleven ouder kon de zorgtaak als alleenstaand ouder niet goed aan. Je paste je aan. Of je overgebleven ouder overcompenseerde in haar/zijn zorgtaak. Je paste je aan. Er kwam een nieuwe partner. Je paste je aan. Mogelijk was er – hoe jong je ook was! – geen klik tussen jou en de nieuwe partner. Je paste je aan. Of er was juist een slechte klik met de nieuwe partner. Je paste je aan. Er ontstond een nieuw gezin. Je paste je aan. Verloor je oorspronkelijke plek. Je paste je aan.

Eigenwaarde

Kinderen zijn zo flexibel. Ze passen zich wel aan. Daar worden kinderen positief op gewaardeerd. Wat mogelijk tot gevolg heeft gehad dat jij je gevoel voor eigenwaarde bent gaan ontlenen aan jouw vermogen om je aan te passen.

Prijskaartje

Alsof aanpassen allemaal gemakkelijk gaat. Vanzelf. Alsof er geen prijskaartje aan hangt. Zoals de gevolgen die ‘aanpassen’ heeft gehad voor wie je bent geworden. Voor je identiteit. Voor je gevoel van eigenwaarde. Je gevoel van bestaansrecht. Voor de betekenis die ‘grenzen’ voor je heeft.
Je aanpassen. Een fors prijskaartje in de afdeling ‘Overlevingspatronen.’ Een hardnekkig fenomeen.
Ook dat onderzoek je in een verlaat rouwproces.
Wie ben ik. Wat doe ik. Wat wil ik.

Lees

Gat in je ziel
Aanpassen en uitbarsten – bladzijde 48.
www.gatinjeziel.nl 

Kijk

Rouw kent geen tijd

Ik moet ook altijd alles alleen doen

Gepubliceerd op zaterdag

Waaraan herken je een Verlaat Verdriet-er?
Nou – bijvoorbeeld aan haar/zijn onvermogen om hulp te vragen.

Je verloor als kind je ouder. Gooide van binnen de deur dicht. Bouwde een muur om je heen. ‘Ik red mezelf wel. ‘Doe het wel alleen.’ ‘Ik heb niemand nodig.’

Vragen

Je vraagt geen hulp. Er was toen voor jouw gevoel niemand. Dus aan wie zou je nu hulp vragen? En waarom?
Of je bent bang je afgewezen te voelen. De ander gaat misschien afwerend reageren. Heeft het te druk met andere zaken. Geen tijd voor je. Of je voelt meteen: die heeft er eigenlijk geen zin in. Niets pijnlijker voor een Verlaat Verdriet-er dan je afgewezen voelen. Of de angst te voelen dat je afgewezen zult worden.
Conclusie: ”Zie je wel. Er is niemand.’ En daar sta je weer. ‘Zie je wel – ik moet ook altijd alles alleen doen.’

Ontvangen

En dan nog iets. Je hebt geoefend. Je slaagt erin hulp te vragen. Maar dan. Ontvangen. Hulp ontvangen. Dat kun je als Verlaat Verdriet-er niet zomaar. Je bent gewend de dingen zelf op te knappen. Alleen. Zelf.

Je hebt hulp gevraagd. Je kwetsbaar gemaakt. Hebt laten zien dat het je niet lukt het alleen te doen. Maar hoe doe je dan ineens iets samen? Hoe ontvang je hulp? Hoe voorkom je dat je de ander het gevoel gaat geven: je hebt mij eigenlijk helemaal niet nodig? Dat de ander al werkend gaat denken: doe het maar lekker zelf, als je toch alles veel beter weet?

De weg naar heling

De weg naar heling gaat voor een Verlaat Verdriet-er in stapjes.
Bijvoorbeeld door te leren dat hulp vragen geen schande is. Dat je niet altijd alles alleen hoeft te doen.

Godsdienst: extra complicerende factoren bij Verlaat Verdriet

Gepubliceerd op vrijdag

Extra complicerende factoren

In de verlieservaringen van veel Verlaat Verdriet-ers doen zich tal van extra complicaties voor. Complicaties die ik in de komende weken in willekeurige volgorde voor je wil benoemen. Mogelijk doen zich ook bij jou complicaties voor en brengt alleen al het benoemen je nieuwe realisaties. En daarmee nieuwe perspectieven.

Godsdienst

Mijn ouders waren erg godsdienstig. Vader was daarin veel zwaarder op de hand dan Moeder. Moeder gaf ruimte. Bekeek het leven van een lichtere kant dan Vader.
Moeder overleed toen ik 9 jaar was. Met haar verdween de lichtheid uit ons huis. Wij, kinderen, bleven over met de zwaarte van Vader.
Man, 62 jaar, 9 jaar toen hij zijn moeder verloor.
Zijn moeder werd 41 jaar.

De levenslange invloed van het vroege verlies van een ouder

Gaat dit thema ook op voor jou? Stel jezelf dan eens de volgende vragen:

  • Wat is er bij mij gebeurd?
  • Wat betekende dat voor mij?
  • Welke gevolgen heeft dat voor mij gehad?
  • Wat betekent dat voor mij in mijn leven van nu?
  • Wat ga ik daarmee doen?

Verlaat Verdriet

De impact van het vroege verlies van een ouder is in veel gevallen groot en omvangrijk voor het kind dat dit onomkeerbare verlies overkomt. Sporen van dit levens-veranderende verlies gaan een leven-lang mee en kunnen in je volwassenheid nog altijd vorm geven aan je leven.

Verlate rouw

Een verlaat rouwproces is een gecompliceerd proces. Voor veel Verlaat Verdriet-ers een  tocht door een mijnenveld.

  • Je moet teruggaan in de tijd;
  • Gedurende deze tocht stuit je op tal van mijnen (verstrikkingen);
  • Angst voor verandering speelt je parten;
  • Overlevingspatronen steken de kop op;
  • Je moet terug naar een plek waar je voor geen prijs naar terug wilt: het verliesmoment;
  • Je moet terug naar de gevolgen die dit vroege verlies voor je heeft gehad;
  • Intussen eist het leven van alle dag tijd en aandacht van je op.

Tips

De bijzondere invloed van taal

Gepubliceerd op vrijdag

Twee Verlaat Verdriet-ers in de workshop. Beiden verloren heel jong hun ouder. De ene vrouw verloor haar moeder. De andere vrouw verloor haar vader. ‘Ik was te jong’ vertelt de ene vrouw. ‘Ik heb helemaal geen eigen herinneringen aan mijn Papa. Wat ik ook probeer: hij blijft altijd heel ver weg voor me’.
Beide vrouwen hebben Friese roots. De ene vrouw groeide op in Friesland. De andere vrouw groeide op buiten Friesland, met een Friese vader. De vrouw die haar moeder verloor vertelt over haar relatie met haar vader. ‘Mijn heit’ zegt ze. ‘Mijn heiti.’

Heit

De andere vrouw veert plotseling op. ‘Zeg dat nog eens’ zegt ze. ‘Heit. Heiti. Dat is het!! Ik noemde mijn vader geen Papa. Ik noemde mijn vader Heit. Heiti. Mijn vader was nooit mijn Papa. Mijn vader was mijn Heit!

Onoverbrugbaar

Zelf herinner ik me wat er gebeurde in mijn eigen proces. Andere mensen – vooral ook therapeuten – hadden het over ‘jouw Mama’ als het over mijn moeder ging. Mijn moeder bleef altijd op afstand. Onoverbrugbaar. Tot de dag waarop ik mij realiseerde: ik noemde mijn moeder geen Mama. Ik noemde mijn moeder Mammie. Mijn moeder was Mammie.

Overbrugd

De niet te overbruggen afstand die ik had altijd gevoeld werd overbrugd.
Mijn moeder is Mammie.

Zo werkt de bijzondere invloed van taal!

Kinderen horen erbij

Gepubliceerd op donderdag

Kinderen horen erbij’ verklaarde mijn orthodox-christelijke buurvrouw stellig. Ik vroeg jaren geleden aan haar waarom ook de allerjongste kinderen 2-maal per zondag meegaan naar de kerk.

Uitvaart

‘Kinderen horen erbij.’ Ik heb het in mijn oren geknoopt. Denk er nog regelmatig aan als ik weer lees of hoor over wat Verlaat Verdriet-ers vertellen over ervaringen in hun kindertijd met de uitvaart van hun ouder. Zeker als het gaat om oudere Verlaat Verdriet-ers, die wel of juist niet aanwezig waren bij de uitvaart. Die soms wel, soms niet, de keuze kregen. Al dan niet mee gaan.

Essentie

Tegenwoordig gaat dat anders. Kinderen worden betrokken bij de uitvaart van hun ouder. Ze maken iets. Mogen de kist beschilderen. Geven een tekening mee. Mogen iets zeggen. Allemaal vormen die betrokkenheid tonen.
Maar de essentie is denk ik toch vooral zoals mijn buurvrouw het indertijd benoemde: ‘Kinderen horen erbij.’

Ik had hier moeten zijn

‘Ik hoop dat ik de kinderen een trauma heb bespaard.’ Zo motiveerde mijn vader lang geleden zijn besluit om ons niet mee te nemen naar de crematieplechtigheid voor mijn moeder.
Dertig jaar later bezocht ik het crematorium waar mijn moeder indertijd werd gecremeerd. Minutenlang heb ik buiten voor de deur van de ingang heen en weer gelopen. Heen en weer. Heen en weer. Geëmotioneerd. Gevoeld: ‘Ik had hier moeten zijn. Toen. Ik had deel moeten zijn van alle verdriet dat hier was om de dood van mijn moeder. Om haar afscheid.’

Kinderen horen erbij

‘Kinderen horen erbij’ zei mijn orthodox-christelijke buurvrouw jaren later tegen me.
Ik wist precies wat ze bedoelde.

Je opnieuw verbinden – een Herinneringsboek maken

Gepubliceerd op woensdag

In mijn blog van 11 mei 2021 Angst mijn vader voorgoed te verliezen schrijf ik over je – opnieuw – verbinden met een naaste die is overleden.

Opnieuw verbinden

Een waardevol – zo niet essentieel – deel van een verlaat rouwproces om je overleden ouder(s) is de uitnodiging je te verbinden met de ouder die je zo vroeg hebt verloren. Opnieuw. En nu als volwassene.
Wie was de man die jouw vader is.
Wie was de vrouw die jouw moeder is

Op zoek gaan

Op zoek gaan naar wie de man was die – voor altijd – jouw vader is.
Op zoek gaan naar wie de vrouw was die – voor altijd – jouw moeder is.
De man die veel meer was dan alleen jouw vader. Die ook zoon was. Broer. Oom. Vriend. Buurman. Collega.
De vrouw die veel meer was dan alleen jouw moeder. Die ook dochter was. Zus. Tante. Vriendin. Buurvrouw. Collega.

Bijzonder

Jouw vader. De man die heel bijzonder was. Namelijk jouw vader. Maar tegelijkertijd ook heel gewoon. Namelijk mens.
Jouw moeder. De vrouw die heel bijzonder was. Namelijk jouw moeder. Maar tegelijkertijd ook heel gewoon. Namelijk mens.

Leven

Door je opnieuw te verbinden met de ouder die heeft geleefd, verbind je je weer met het leven. In plaats van – via je overleden ouder(s) – verbonden te zijn aan de dood.

Herinneringsboek Moeder / Herinneringsboek Vader

Het maken van een Herinneringsboek helpt je om het beeld van je ouder(s) compleet te maken.
Ontdekken wie de man was die jouw vader is.
Ontdekken wie de vrouw was die jouw moeder is.

Haar/zijn verhaal structureren.
Realiteit maken.

Herinneringsboek Moeder
Herinneringsboek Vader