MANIFEST Van verlaat verdriet naar verdriet verlaten

Gepubliceerd op vrijdag

Van verlaat verdriet naar verdriet verlaten

Het kan overal gebeuren, en altijd. En het gebeurt overal, en altijd. Al sinds het bestaan van de mensheid zijn er kinderen die in hun jeugd hun ouder(s) verliezen door de dood. Mogelijk ben je zelf je ouder(s) verloren in de tijd dat je opgroeide. Of is je partner een ouder verloren. Kijk eens rond in je eigen familie. Is het een van je ouders overkomen? Je beide ouders? Kijk nog wat verder rond in je familie. Je oma? Je opa? Ooms? Tantes? Neven? Nichten? Ken je in je vriendenkring vrienden of vriendinnen die jong hun ouder(s) zijn verloren? Collega’s op je werk?

Meer dan een miljoen

Ongeveer 13% van de volwassenen in Nederland is in de kindertijd, voor de leeftijd van 20 jaar, een ouder of beide ouders verloren door overlijden. Dat betekent dat in Nederland ruimschoots meer dan een miljoen volwassenen een ouder is verloren door de dood. Waarschijnlijk weet je dat niet. Voor verreweg de meeste volwassenen die in hun jeugd een ouder zijn verloren is het verlies dat hun is overkomen een verlies dat nog altijd wordt doodgezwegen. Ze hebben geleerd er niet over te praten. Of ze relateren moeilijkheden waarmee ze worstelen niet aan de vroege dood van hun ouder(s). Over verlaat verdriet praten ze liever niet.

Geestelijk en lichamelijk welzijn

Dat moet anders. Dat kan anders. Eigenlijk weet elke weldenkende volwassene dat zwijgen over ingrijpende levens-veranderende jeugdervaringen, en daartoe hoort zeker ook het onomkeerbare verlies van ouder(s), ongezond is voor je geestelijke en je lichamelijke welzijn.

Verlaat Verdriet

Wij, Verlaat Verdriet-ervaringsdeskundigen, richten ons op Verlaat Verdriet. We doen dat in de eerste plaats als ervaringsgenoten op volwassenen die in hun jeugd een ouder zijn verloren door de dood. Daarnaast richten we ons op hulpverleners, op wetenschappelijk onderzoekers en op ieder die is geïnteresseerd in de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn. Aandacht in het nu voor de complexiteit van Verlaat Verdriet-thema’s, en voor de specifieke dynamiek van verlate rouw. Aandacht voor Verlaat Verdriet-ers, en hun levensverhalen.

Verlaat Verdriet-ervaringsdeskundigen

Daarom delen wij, Verlaat Verdriet-ervaringsdeskundigen, met liefde en inzet onze kennis en kunde. Stellen we ons kwetsbaar op. Praten we over onze ervaringen. Delen we wat het vroege verlies van onze ouder(s) met ons heeft gedaan. Welke invloed het vroege verlies van onze ouder(s) nu nog heeft op ons leven als volwassene. Wat het met ons doet als we in de hulpverlening geen gehoor vinden voor onze klachten, omdat daar nog onvoldoende kennis voorhanden is van de levenslange invloed van de vroege dood van een ouder. Wat ons heeft geholpen. En wat ons juist niet heeft geholpen. Wat het je brengt als je ontdekt dat Verlaat Verdriet bestaat. Herkenning. Erkenning. Kennis die je helpt terug te gaan, om verder te kunnen. Veranderingen die je in gang zet. Opluchting.

Van verlaat verdriet naar verdriet verlaten

De weg naar heling die wij hebben geopend. Die we onze mede-Verlaat Verdriet-ers van harte gunnen. Waar we ons voor inzetten, omdat we weten wat het je brengt als je ervoor kiest een nieuwe weg in te slaan. De weg van verlaat verdriet naar verdriet verlaten.

#symposiumvoorhulpverleners #symposiumteruggaanomverdertekunnen #verlaatverdriet #verlaterouw #kenniscentrumverlaatverdriet

Extra kwetsbare leeftijden bij jong ouderverlies

Gepubliceerd op woensdag

Extra kwetsbare leeftijden bij jong ouderverlies

Kinderen horen hun ouder(s) niet te verliezen tijdens hun jeugd. Ze hebben hun ouder(s) nodig om zich te ontwikkelen tot volwassenen die met (zelf)vertrouwen in het leven staan. Zo lang kinderen zich ontwikkelen is elke leeftijd waarop ze hun ouder(s) verliezen kwetsbaar. Toch zijn er leeftijden die extra kwetsbaar zijn voor levenslange gevolgen. Als hulpverlener/therapeut doe je er goed aan deze extra kwetsbare leeftijden mee te nemen in het proces dat je aangaat met Verlaat Verdriet-ers.

Rondom de geboorte

Voor de geboorte

Besef wat er gebeurt met een moeder die haar man, de vader van het kind in haar buik, verliest door de dood. Wat gebeurt er in de moederbuik. Wat voor invloed heeft dat op het ongeboren kind. En wat betekent het geboren te worden in een incompleet gezin dat compleet zou zijn geweest als de dood niet tussenbeide was gekomen. Hoe voelt het om altijd weer te horen te krijgen: ‘Gelukkig heb je geen herinneringen aan je vader. Dan kun je hem ook niet missen.’

Tijdens de geboorte

Wat betekent het voor een kind als je moeder overlijdt tijdens, of direct na, jouw geboorte. Wat betekent dat voor een kind voor haar/zijn aanwezigheid in het gezin. En wat betekent het als je altijd weer te horen krijgt: ‘Gelukkig heb je geen herinneringen aan je moeder. Dan kun je haar ook niet missen.’

In de eerste jaren na de geboorte

Wat betekent het voor een kind je moeder/je vader te verliezen in de tijd dat je nog niet talig bent. Wat kun je als volwassene vertellen over wat er toen met je gebeurde. En wat betekent het als je altijd te horen krijgt: ‘Je hebt geen herinneringen, dus je kunt haar/hem niet missen’.

Verlies rond de vier jaar

Wat betekent het voor de ontwikkeling van de loyaliteit naar de ouder(s) als je als kind van rond de vier jaar je ouder(s) verliest. Aan wie pas je je aan? Aan wie ben je loyaal?

Verlies rond de acht jaar

Kinderen van rond de acht jaar gaan de wereld verkennen. Dat doen ze met de kennis die ze tot dan van hun ouders hebben meegekregen. Diezelfde ouder(s) hebben ze nodig om op eigen benen te leren staan. Kinderen van rond de acht gooien de deur in hun ziel dicht. ‘Ik zoek het zelf wel uit.’ Kenmerk bij veel van deze volwassen geworden kinderen is dat ze geen herinneringen hebben aan hun overleden ouder(s) en/of aan hun leven voor het verlies van hun ouder(s).

Verlies rond de twaalf jaar

De meeste kinderen van rond de twaalf jaar verlaten de basisschool om naar het middelbaar onderwijs te gaan. Waren er op de oude, vertrouwde school leerkrachten en klasgenootjes die wisten van het verlies, op de nieuwe school is de kans groot dat niemand weet van het verlies van toen. De afstand tot de overleden ouder groeit.

Verlies tussen de dertien en de achttien jaar

De puberteit is het ultieme losmaakproces in je jeugd. De ontdekkingstocht die je gaat als puber, waarin je onderzoekt wie je bent en wat je wilt met jouw leven. Een cruciale tijd voor de ontwikkeling van je zelfvertrouwen, je zelfrespect en je gevoel van bestaansrecht. Je lijkt soms al volwassen te zijn, maar je bent het niet. Het losmaakproces dat zich langs natuurlijke weg had moeten voltrekken is abrupt een voldongen feit. Je staat er alleen voor. Hoe moet je nu verder?

Verlies tussen de achttien en de twintig jaar

Hoe moet je verder met je studie en je werk als de basis waarop je hebt kunnen vertrouwen, waar je altijd naar terug hebt kunnen gaan, is weggevallen? Je kunt het zelf. Maar alleen? Wie vangt jou als je valt?

Tips voor hulpverleners, therapeuten, cliënten en patiënten

Lezen

Zien

Boeken van Titia Liese

#verlaatverdriet #verlaterouw #teruggaanomverdertekunnen #verlaatverdrietsymposium #symposium voor hulpverleners

De waarde van een vroeg overleden ouder

Gepubliceerd op vrijdag

De waarde van een vroeg overleden ouder

Kun je de waarde bepalen van een vroeg overleden ouder? Ja zeker, dat kan. In ‘de buitenwereld’ moet een overleden ouder het nogal eens doen met een karige waardebepaling. De overleden ouder wordt gemist als je je diploma krijgt. Wordt gemist als je trouwt. Wordt gemist als je je kind(eren) krijgt. Maar is dat echt de grootste en belangrijkste waarde van een ouder die er niet meer is terwijl je als kind opgroeit? De ouder die er had moeten zijn om je te beschermen. Die voor je op had moeten komen bij gevaar. De ouder die jou had voorgeleefd. Die jouw rolmodel had moeten zijn. Die jou naar zelfstandigheid had moeten begeleiden. Op wie je had moeten kunnen bouwen. De ouder die jou vertrouwen had geleerd.

De altijd aanwezige afwezigheid

Hoe bepaal je als volwassen geworden kind de waarde van de ouder die er al zo lang niet meer is, als je nooit haar/zijn gelijkwaardige bent geworden? Ook al ben je mogelijk op dit moment (veel) ouder dan je ouder ooit is geworden. Je nooit een ander beeld hebt kunnen krijgen van je ouder dan het beeld dat je had in je kindertijd. Het beeld dat toen abrupt is stopgezet. Afgebroken op het moment dat je ouder overleed. Op de leeftijd die je toen had.

Vragen

  • Wat betekent het voor je dat je nooit hebt kunnen ‘afrekenen’ met je overleden ouder. Dat je nooit meer hebt kunnen vragen: waarom heb je dat gedaan? Waarom heb je dat zo gedaan? Had je dat niet anders kunnen doen? Heb je enig idee wat het voor mij, nu al een leven lang, heeft betekend?
  • En dan een andere, voorliggende vraag bij veel Verlaat Verdriet-ers: hoe heb ik moeten leven zonder jouw voorbeeld? Hoe moet ik mijn eigen kinderen voorleven zonder het voorbeeld dat ik zelf zo hard nodig had? Wie kan ik als ouder zijn voor mijn kinderen? Wat ben ik zelf als ouder van mijn kinderen waard?

Lees meer

#verlaatverdriet #verlaterouw #teruggaanomverdertekunnen #symposiumvoorhulpverleners

Verlaat Verdriet tot in de haarvaten van je bestaan

Gepubliceerd op donderdag

Afgelopen dinsdag had ik op de Universiteit voor Humanistiek een gesprek over Verlaat Verdriet en verlate rouw met professor Geert Smid, en met Mandy Gosling (UK). Ik had er lang naar uitgekeken. De ontmoetingen waren fijn, en hartelijk. Zowel met Geert, als met Mandy. En toch is het overheersende gevoel van deze ontmoetingen een gevoel van teleurstelling. Werkbare kaders voor wetenschappelijk onderzoek naar verlaat verdriet zijn nog onzichtbaar. Ik begrijp het, maar ondertussen zit ik daar wel met al mijn ervaringskennis uit ruim vijfentwintig jaar werken met Verlaat Verdriet-ers die geen aansluiting vindt – of lijkt te vinden – met een academische benadering van verlaat verdriet.
Eenmaal terug thuis realiseer ik me: ook nu weer lag de focus vooral op preventie. Hoe help je kinderen die een ingrijpend verlies lijden? Hoe zorg je ervoor dat ze er later geen last van krijgen? In plaats van: hoe help je volwassenen die in hun jeugd hun ouder(s) hebben verloren? Als ik de volgende dag wakker word voel ik hoe groot de kater van de teleurstelling is. Hoe pak ik dit nu weer op? Hoe veranderen we de al te gebruikelijke focus op kinderen naar een nieuwe focus, namelijk op volwassenen die in hun jeugd hun ouder(s) hebben verloren?

In de haarvaten van je bestaan

Gisteren sprak ik een vriendin aan de telefoon. We kennen elkaar al ruim dertig jaar. Haar hele werkzame leven heeft ze gewerkt als maatschappelijk werkster. Ze kent mijn werk. Juist met haar heb ik veel over mijn Verlaat Verdriet-werk kunnen delen. Mijn vriendin is erg betrokken bij een man die ze al kent vanaf zijn geboorte. Nu veertiger, vier jaar toen hij zijn moeder verloor. Altijd weer stelde ze me hem als voorbeeld. Niet iedereen hoeft er last van te hebben. Hij in ieder geval heeft dat nooit gehad. Van tijd tot tijd sprak ze over hem. Altijd weer was de boodschap: hij heeft er helemaal geen last van. Terwijl ik steeds weer opnieuw herkenbare Verlaat Verdriet-patronen hoorde. Zoals innerlijke eenzaamheid. Onzeker. Geen ankerpunten. Moeite in zijn werk te functioneren. Maar als de boodschap is: hij heeft er geen last van dat hij zijn moeder zo vroeg is verloren, wie ben ik dan om te zeggen dat ik iets anders hoor? Terwijl ik de man zelf nooit heb gezien of gesproken, maar wel steeds weer hoor hoe de gevolgen van het vroege verlies van zijn moeder zich tot in de haarvaten van zijn bestaan heeft genesteld.

In therapie

Gisteren vertelde mijn vriendin terloops dat de man ‘in therapie is gegaan.’ ‘Tja, je gaat het pas doen als je er aan toe bent’ voegt ze er als vanzelfsprekend aan toe. Ik ben met stomheid geslagen. Wie beseft dan wel dat Verlaat Verdriet zich kan verschuilen tot in de haarvaten van je bestaan? Onzichtbaar. Zo diep weggestopt dat het niet eens meer gevoeld kan worden. Dat je je er niet van bewust bent dat Verlaat Verdriet ook over jou gaat. Misschien zelfs wel helemaal over jou gaat.

Zichtbaar maken

Natuurlijk is het van belang dat kinderen die in hun jeugd hun ouder(s) verliezen hulp krijgen. Maar het voorkomt niet dat kinderen er later last van kunnen krijgen. Wat wel voorkomen kan worden is dat de emoties van toen zich zijn gaan nestelen in de haarvaten van je bestaan. Onzichtbaar. Onherkenbaar. Onaanraakbaar. Verlaat Verdriet een zichtbaar en bespreekbaar onderwerp maken is van minstens even groot belang als kinderen helpen bij verlies. Want waarom zou je kinderen helpen, en de volwassen Verlaat Verdriet-ers vervolgens in de kou van onwetendheid laten staan?

Symposium Teruggaan om verder te kunnen

Daarom zijn wij, Verlaat Verdriet-ers graag bereid onze kennis te delen. Onszelf kwetsbaar op te stellen. Te delen wat het vroege verlies van onze ouder(s) met ons heeft gedaan, en wat het nog met ons doet. Wat het met ons doet als we in de hulpverlening geen gehoor vinden omdat daar onvoldoende kennis is van de levenslange gevolgen van jong ouderverlies. Wat het met ons doet als we eindelijk ontdekken dat Verlaat Verdriet bestaat. Erkenning vinden. Kennis die er voor ons toe doet. Rust.

Kenniscentrum Verlaat Verdriet

Morgen gesprek op de Universiteit voor Humanistiek

Gepubliceerd op maandag

Morgen, 21 januari 2025, heb ik – samen met Simone Gerich – de geplande ontmoeting en het gesprek met professor Geert Smid en ervaringsgenoot en onderzoeker Mandy Gosling op de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Ik kijk ernaar uit Mandy nu live te ontmoeten in Utrecht. Doel van onze ontmoeting is meer te horen over de voortgang van het wetenschappelijk onderzoek waar Mandy onder leiding van Geert Smid afgelopen september mee is begonnen.

Onderzoek

  • Wat onderzoekt Mandy precies?
  • Hoe kunnen wij, met onze Nederlandse kennis uit ervaring, dit onderzoek ondersteunen?
  • Op welke manier kunnen we dat het beste doen?
  • Wat is daarvoor nodig?
  • Wat gebeurt daarmee?

Ervaringskennis

Onze focus ligt vooral op de vraag: op welke manier kan de kennis uit ervaring van de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn een goede plek krijgen in dit onderzoek? Kennis die we ervarings-gebaseerd in de loop van vele jaren hebben ontwikkeld samenbrengen met te ontwikkelen kennis van de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn die in de wereld van de wetenschap tot nu toe een zo goed als blinde vlek is.

Teruggaan om verder te kunnen

Psychotherapeut Mandy Gosling spreekt over haar praktijkervaringen in UK met ABC’s tijdens ons symposium voor hulpverleners Teruggaan om verder te kunnen op zaterdag 5 april 2025.

Ontmoeten, onderzoeken, praten, eten

Een uitgebreide ontmoeting van onderzoeken, praten en samen eten. Ik kijk ernaar uit, en houd je op de hoogte van de resultaten.

Verlaat Verdriet, veerkracht, overleefkracht en veranderkracht

Gepubliceerd op zondag

Veerkracht, overleefkracht en veranderkracht

Veerkracht

Een woord dat veel wordt gebruikt. Veerkracht. Zeker in de wereld van verlies en rouw. En zeker ook als het gaat om kinderen en verlies. ‘We moeten de veerkracht van kinderen niet onderschatten.’ ‘Kinderen passen zich zo gemakkelijk aan.’ Veerkracht. Het woord heeft zo’n mooie klank. Zo’n mooie gevoelswaarde ook. Zo veelbelovend. Hoe mensen altijd hun blik op de toekomst kunnen richten, waardoor ze in staat zijn moeilijkheden te overwinnen die op hun pad komen.

Overleefkracht

Een stuk minder aantrekkelijk is het woord Overleefkracht. Je voelt het onmiddellijk bij het woord overleefkracht. Hier is iets aan de hand. Hier is iets mis. Helemaal mis. En daar moet je dan maar het beste van zien te maken. Je moet het zien te overleven. Dat is wat er gebeurt bij kinderen die in hun jeugd hun ouder(s) verliezen door overlijden. Wat er aan de buitenkant heel aardig uitziet – ze redden het wel, zeker als ze daar een beetje hulp bij krijgen – ziet er aan de binnenkant vaak totaal anders uit. Daar is ontreddering. Daar is angst. Eenzaamheid. Verdriet. Pijn. Leegte. Boosheid. Onbegrip. Gevoelens van machteloosheid. Geen idee hebben hoe het verder moet. Leven is overleven geworden. Overleefkracht in plaats van veerkracht.

Veranderkracht

Om een verlaat rouwproces – een proces van verandering – aan te gaan, en vooral ook vol te houden, hebben Verlaat Verdriet-er Veranderkracht nodig. Over overleefkracht beschikken Verlaat Verdriet-ers wel. Dat hebben ze aangetoond. Maar zo goed als overleefkracht vaak naar binnen wordt gericht als het gevaarlijk wordt  – zo overleef je – zo goed moet veranderkracht naar buiten gericht zijn. Gericht op de uitweg die de weg vrijmaakt naar de toekomst. Van overleven naar leven. Een intens en intensief veranderproces. Een proces dat angst oproept. Twijfel. Weerstand. Ontreddering. Gevoelens van machteloosheid. Want wat gebeurt er met je als je veranderingen in werking gaat zetten? Tien tegen één spelen dan de overlevingspatronen op.

Hulpverleners

Verlaat Verdriet en verlate rouw kennen veel vormen en veel lagen van hardnekkige overtuigingen: overlevingspatronen. Achter die hardnekkige overtuigingen verschuilen zich angsten. Diepe, existentiële angsten. Dat is de angstaanjagende chaos die Verlaat Verdriet-ers vaak voelen als ze hun verlate rouwproces aangaan. Daar zit de angst voor het cascade-effect. De angst overspoeld te worden door een vloedgolf van emoties. Een vloedgolf die nooit meer zal stoppen. De angst in een diep gat te verdwijnen. En daar nooit meer uit te komen. Dat is de weg die Verlaat Verdriet-ers in hun verlate rouwproces aangaan. De weg waarvoor ze – elke keer weer opnieuw – zichzelf moeten verleiden toch nog weer een nieuwe stap te zetten. Dat is de weg waarvoor ze jou als hulpverlener nodig hebben.

Teruggaan om verder te kunnen

Teruggaan om verder te kunnen. Niet voor niks heet het symposium voor hulpverleners Teruggaan om verder te kunnen. Dit symposium laat jou, als hulpverlener, niet alleen de complexiteit zien van een verlaat rouwproces, maar ook de onmiskenbare schoonheid van een verlaat rouwproces. Van de weg terug naar het oorspronkelijke Zelf. Wij, Verlaat Verdriet-ervaringsdeskundigen, nodigen je van harte uit. Ga mee op deze weg terug. De weg terug, om verder te kunnen gaan. Wij – Verlaat Verdriet-ers – zijn er klaar voor. Hulpverlener: jij  ook?

Lees meer

Vroeg verloren, documentaire van Liesbeth Rasker

Gepubliceerd op zaterdag

Vroeg verloren, documentaire van Liesbeth Rasker

‘Waarom ben je niet eerder gekomen?’ vraagt de vroegere oppas van Liesbeth Rasker aan haar. ‘Waarom heeft het zo lang geduurd voordat je bij me bent gekomen?’

Vroeg verloren

Is er een antwoord op deze vragen? Een ander antwoord dan: ‘Het was er de tijd nog niet voor’? Afgelopen zomer werd de documentaire Vroeg verloren uitgezonden. Journaliste Liesbeth Rasker (1988) maakte deze documentaire voor 2DOC, in samenwerking met documentairemaakster Tessa Louise Poppe. Vier jaar hebben ze samen aan dit project gewerkt. Een intensief proces van ontmoetingen, onder meer met familieleden en bekenden. Maar ook van indringende gesprekken met Verlaat Verdriet-ervaringsgenoten. Een intensief proces van onderzoeken. Van maken. Van verwerken. En helen.

Oké

Lang heeft Liesbeth Rasker geleefd met de overtuiging ‘Mijn moeder is dood. Maar dat is oké.’ Na een nieuw ingrijpend verlies bleek die overtuiging niet langer houdbaar te zijn. Door in Vroeg verloren het verleden te ontrafelen, en niet langer het verdriet om het verlies te ontkennen, komt ze – voorzichtig, stap na stap –  steeds dichter bij haar moeder.

Een stroom van reacties

Een stroom van reacties kwam naar me toe na de uitzending van Vroeg verloren. Liesbeth Rasker heeft met haar zoektocht een heel gevoelige snaar geraakt, bij veel Verlaat Verdriet-ers. Ook bij de Verlaat Verdriet-ers die tot op dat moment de gevolgen van het vroege verlies van hun ouder(s) niet herkenden. Of niet erkenden. Of, evenals Liesbeth Rasker zelf, het verlies bagatelliseerden. ‘Mijn ouder is dood. Maar dat is oké.’

Toeval?

Is het toeval dat Liesbeth Rasker, evenals veel ervaringsgenoten, het verlies zo diep heeft weggestopt dat het onaanraakbaar is geworden? ‘Nee’ denk ik. ‘Dat is geen toeval.’

  • De levenslange invloed van de vroege dood van een ouder is – nog steeds – een blinde vlek. Zowel bij Verlaat Verdriet-ers zelf, als bij hulpverleners.
  • Verlaat Verdriet-ers relateren moeilijkheden die ze ondervinden vaak niet aan het vroege verlies van hun ouder(s).
  • Ook als ze geen specifieke klachten hebben, maar het gevoel hebben dat ze niet voluit kunnen leven – of bijvoorbeeld gevoelig zijn voor depressies of burn-out – zien ze geen oorzakelijk verband met het vroege verlies van hun ouder.
  • Verlaat Verdriet-ers die bij een hulpverlener terecht zijn gekomen kunnen ook dan nog steeds de deur potdicht houden. Ook als een hulpverlener hint in de richting van jong ouderverlies. ‘Nee hoor. Dat is al zo lang geleden. Daar heb ik geen last  van.’
  • Veel Verlaat Verdriet-ers voelen schaamte dat ze het vroege verlies van hun ouder(s) nog steeds niet hebben verwerkt. ‘Dat moet toch allang klaar zijn?’ Ze praten liever niet over iets wat ze allang ‘achter zich hadden moeten laten’. De schaamte is te groot.

 Wat hulpverleners kunnen doen

  • Verlaat Verdriet en verlate rouw is gelaagde en complexe problematiek. Ben je hulpverlener? Wil je meer weten over deze complexe – en tegelijkertijd boeiende – problematiek? In een gevarieerd en bijzonder programma delen wij, Verlaat Verdriet-ers op zaterdag 5 april 2025 onze kennis uit ervaring met je. Er gaat een wereld voor je open!
  • Symposium voor hulpverleners Teruggaan om verder te kunnen op zaterdag 5 april 2025. Volg ons op Facebook en op LinkedIn, zodat je je snel kunt aanmelden aan de Aanmeldingsprocedure voor het symposium beschikbaar is.

Wat Verlaat Verdriet-ers kunnen doen

  • Kijk nog eens goed naar de documentaire Vroeg verloren. Wat zie je en wat hoor je nu je het nog eens ziet? Maak aantekeningen van wat je hoort en ziet, zodat je dat later nog eens terug kunt lezen. Je zult daar veel aan hebben!
  • Lees de boeken die Verlaat Verdriet-specialist Titia Liese heeft geschreven vanuit haar langjarige werkervaring met Verlaat Verdriet-ers.
  • Lees over jong ouderverlies. Zeker in de afgelopen jaren heeft een aantal Verlaat Verdriet-ers hun verlieservaringen gepubliceerd in boeken. Of  – evenals Liesbeth Rasker heeft gedaan – dichterbij gebracht in de vorm van documentaires. Je vindt een uitgebreide boekenlijst op de website Kenniscentrum Verlaat Verdriet. Boeken en documentaires met de ervaringsverhalen van Verlaat Verdriet-ers vind je specifiek gerubriceerd op deze website.
  • Kijk en luister naar Rouw kent geen tijd. In dertien modules op YouTube deelt Titia Liese de theorie die ze in de loop van de jaren uit haar intensieve werk met Verlaat Verdriet-ers heeft ontwikkeld.
  • Lees over Verlaat Verdriet, verlate rouw en de vele thema’s die daarbij horen op de zeer uitgebreide website Verlaat Verdriet.

Iets wat helpt: boek van Mona Hovring

Gepubliceerd op vrijdag

Iets wat helpt

Als haar moeder de zee in loopt en niet meer terugkomt, zit Laura in de eerste klas. Haar leven in een klein Noors stadje aan zee met haar oudere broer en afstandelijke vader, is nu een zoektocht naar iets dat kan helpen dit verlies te verwerken. Met grote intensiteit en helderheid vertelt Mona Høvring in tedere scènes over de vriendschap met Marie. Over de tuinman Andreas en zijn vrouw Johanna. Over haar ontwakende seksualiteit. De erotische ervaring met de oudere, elegante Vivian Koller, die op een dag in het slaperige stadje opduikt. En de relatie met Peter, de zoon van Vivian.

Verlangen

Elk van deze ontmoetingen biedt de mogelijkheid iets van wat zo ongrijpbaar is te vatten en een beetje dichter bij het leven te komen. Alomtegenwoordig is de zee, die zowel gevaarlijk is als kansen biedt. En tegelijkertijd de belichaming is van Laura’s verlangen om vrij te zwemmen en gedragen te worden. Mona Høvring beschrijft Laura’s pad fijngevoelig en toont aanknopingspunten waar moed om te leven kan ontstaan.

Veerkracht en overleefkracht

Afgelopen week kocht ik dit in omvang bescheiden, goed geschreven boek in de opruiming bij de plaatselijke boekhandel. Het kan de moeite waard zijn eerst op het web wat recensies over dit boek op te zoeken. Zelf vond ik het een tamelijk heftig Verlaat Verdriet-boek. De titel Iets wat helpt suggereert dat je dingen zult gaan lezen die de hoofdpersoon hebben geholpen bij het verwerken van het verlies van haar moeder. Voor mij voelt dat heel anders. Ik heb het gevoel dat, met name bij de aanbevelingen en recensies van het boek, (weer eens) geen goed verschil is gemaakt tussen veerkracht en overleefkracht na jong ouderverlies. Maar nogmaals: het boek is goed geschreven, en biedt veel inzichten in jong ouderverlies.

Dubbel ouderverlies: verlies in veelvoud

Gepubliceerd op donderdag

Dubbel ouderverlies

Kinderen die een ouder verliezen door de dood kennen bijna allemaal dezelfde grote angst. De angst ook de andere ouder te verliezen. Ze passen zich aan. Proberen op alle mogelijke en onmogelijke manieren hun overgebleven ouder te ontlasten. Als dat maar niet gaat gebeuren. Als de overgebleven ouder maar niet dood gaat.
Toch overkomt het een niet onaanzienlijk aantal kinderen. Sommige kinderen verliezen in hun jeugd na langere of kortere tijd hun beide ouders door de dood. Dat kan gebeuren door overeenkomende oorzaken van overlijden door ziekte. Je denkt: dat zal toch niet gebeuren. Twee keer een ouder in je jeugd verliezen door ziekte, zoals bijvoorbeeld door kanker. Dat kan toch haast niet waar zijn. Maar het gebeurt. De grootste angst wordt werkelijkheid. Beide ouders overlijden door ziekte.

Of de ene ouder overlijdt door een (auto)ongeval en de andere ouder door ziekte. Ook kan het gebeuren dat de ene ouder overlijdt, dat de andere ouder het verlies niet kan dragen en overlijdt door zelfdoding. Andere kinderen verliezen hun beide ouders tegelijkertijd door een ongeval. In sommige van deze gevallen maakte het kind indertijd zelf deel uit van het ongeval. Dan kan het gebeuren dat het inmiddels volwassen geworden kind – de Verlaat Verdriet-er van nu – als enige van het oorspronkelijke gezin is overgebleven.

Verlies in veelvoud

Het verlies van beide ouders in je jeugd is altijd, in alle gevallen, een verlies in veelvoud. Kinderen die hun beide ouders verliezen, verliezen niet alleen hun beide ouders. Ze verliezen ook veiligheid. Geborgenheid. Vanzelfsprekendheid. Educatie. Cultuur. Onvoorwaardelijk aanwezig mogen zijn. Vanaf dat moment moeten ze dankbaar zijn. Dankbaar voor de plek die ze hebben gekregen. Ook al zouden ze liever dan wat dan ook niet op die plek hoeven te wonen. Kinderen die hun beide ouders verliezen, verliezen alles wat hun dierbaar is. Hun huis. Hun thuis.

Koffers en tassen gepakt

Een bijzonderheid van de workshop Dubbel Ouderverlies wil ik op deze plek met je delen. In de workshops die 2,5 dag duren werken we altijd op de zaterdagmiddag tot rond vier uur. Voor lunchtijd staan (bijna) altijd de tassen en de koffers gepakt in de gang. Klaar om te vertrekken.

Lees meer

Ontmoeting met Mandy Gosling

Gepubliceerd op woensdag

Komende week ontmoeting met Mandy Gosling

Komende week, dinsdag 21 januari 2025, ga ik – samen met Simone Gerich – kennismaken met Mandy Gosling. We ontmoeten elkaar in de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Mandy – Engelse, psychotherapeut en Verlaat Verdriet-ervaringsgenoot – en woonachtig in UK. Afgelopen september 2024 is Mandy begonnen met haar PHD aan de Universiteit voor Humanistiek, onder leiding van professor Geert Smid.

Geert Smid

Zomer 2024 heb ik kennis gemaakt met Geert Smid, traumatoloog, psychiater en hoogleraar. ‘Wij, wetenschappers, hebben de gevolgen van jong ouderverlies op de langere termijn helemaal links laten liggen. Om even helemaal eerlijk te zijn: ik heb eigenlijk nooit bedacht dat daar een probleem zou kunnen zijn. Voor zover ik weet heeft wetenschappelijk onderzoek altijd aangetoond dat dat niet aan de orde is.’ Ik ben verrast. De tweede hoogleraar in korte tijd die hetzelfde, in bijna exact dezelfde bewoordingen, zegt. De eerste, korte tijd daarvoor, Ap Dijksterhuis. Verlaat Verdriet-ervaringsgenoot en spreker bij symposium Vader afgelopen voorjaar. Maar ik ben toch verbaasd over de uitspraak van Geert Smid. Hoe komt het dat hij dat weet? Dat hij dit onderkent? Dat hij dit erkent?

Mandy Gosling

Daar is een heel mooi antwoord op. Tijdens een congres over verlies en rouw ontmoette Geert Mandy. En Mandy ontmoette Geert. Sprak hem aan. Overtuigde hem van het bestaan van de levenslange invloed van het vroege verlies van je ouder(s) door de dood. Van het belang dat te onderkennen. Te erkennen. Er wetenschappelijk onderzoek naar te doen. Zodat eindelijk duidelijk wordt dat het vroege verlies van je ouder(s) door de dood wel degelijk levenslange invloed kan hebben. Een op de dertien volwassenen in Nederland alleen al verloor in de jeugd een ouder – of beide ouders – door de dood. In UK levert Mandy haar bijdrage aan hulp voor volwassenen die in hun jeugd hun ouder(s) verloren. Eerst in haar ABC-werk. En nu ook in de vorm van wetenschappelijk onderzoek aan de UvH.

Mandy Gosling, Geert Smid, Simone Gerich, Titia Liese

Op dinsdag 21 januari 2025 ontmoeten we elkaar. Eerst Simone en ik in een voorgesprek. Daarna spreken Simone en Titia Geert Smid. Na haar college spreken Simone en Titia Mandy. En daarna gaan Geert, Mandy, Simone en Titia samen eten ergens in Utrecht.

Symposium Teruggaan om verder te kunnen

Mandy spreekt tijdens ons symposium Teruggaan om verder te kunnen. Zij gaat ons vertellen over haar ABC-werk. Over haar ervaringen met ABC’s /Verlaat Verdriet-ers in haar werk als psychotherapeut in UK. Over hoe ze wereldwijd wordt gevonden door ABC’s. En wat er dan gebeurt. Over haar ervaringen in haar wetenschappelijk onderzoek naar de levenslange invloed van de vroege dood van een ouder.

ABC-Grief

Lees meer over ABC-Grief op de site van Mandy Gosling

Kenniscentrum Verlaat Verdriet

Lees meer over Verlaat Verdriet, verlate rouw en symposium Teruggaan om verder te kunnen op Kenniscentrum Verlaat Verdriet

Boeken van Titia Liese