Herinneringsmozaïek: inspiratie

Gepubliceerd op vrijdag
Beantwoorden

Zo mooi zijn de creatieve uitingen van Verlaat Verdriet-ers!
Zoals dit herinneringsmozaïek van Mariëlle Baets.

Herinneringsmozaïek

Als afsluitend ritueel van onze jaartraining De kunst van het verbinden, waar Mariëlle enige jaren geleden aan deelnam – Mariëlle verloor als jong kind haar moeder – maakte ze een ontwerp voor een herinneringsmozaïek.
En voerde haar ontwerp uit tot dit prachtige, levensgrote herinneringsmozaïek van de oester en de parel.

Tekstslinger

In de oester een tekstslinger met teksten, zoals:‘Je hoort bij mij en leeft in mij.’
‘Gevormd door ’n speelse liefdevolle aanraking.’
‘Verbonden in aandachtig luisterende stilte.’
‘Onzichtbaar aan de sterke buitenkant’.

Mozaïek atelier

Gisteren ontving ik een Facebook-bericht van Mariëlle. Inmiddels heeft ze haar eigen Mozaïek Atelier in Uden.
Voor 2 en 3 juli kondigt ze Open tuindagen aan in Uden, waar onder meer zij haar werk tentoonstelt.

Passie

‘Een per toeval ontdekte passie’, zo zegt Mariëlle op haar website.
‘Voor mij is het een uitdaging om je mee te nemen in die wereld van kleur, patronen en symboliek die ontstaat door het breken en weer samenbrengen tot één harmonieus ontwerp.

Toekomst

Mariëlle, ik ben trots op je!
En ik wens je voor nu, en in de toekomst heel veel succes toe met je mooie werk.
In je eigen Mozaïek Atelier!

Mijn moeder, cantharellen en ik

Gepubliceerd op dinsdag
Beantwoorden

 

 

 

 

 

 

Mijn moeder

Zelf kan ik me helemaal niets herinneren van mijn moeder.
Door mijn Verlaat Verdriet-werk weet ik, dat dit geen onbekend fenomeen is bij mensen die – net als ik – rond de acht jaar waren toen ze hun ouder verloren door de dood.
Wel heb ik heel veel materiële herinneringen aan mijn moeder.
Mijn vader heeft veel geschreven.
Hij maakte een herinneringsboekje aan mijn moeder.
Ik heb heel veel tastbare herinneringen aan mijn moeder.
Maar in mijzelf: nee.
Daar niet.
Ik voel ze niet.

Cantharellen

Afgelopen week vroeg ik Verlaat Verdriet-ers via mijn Facebookpagina Verlaat Verdriet Community naar recepten uit hun jeugd. Naar dingen die hun overleden ouder voor ze maakte en die ze lekker vonden. Waar ze goeie herinneringen aan hebben https://www.facebook.com/titialiese.nl/
‘Zelf weet ik niets’, dacht ik meteen.
Ik weet niet hoe mijn moeder kookte.
Ik weet niet wat ze klaar maakte.
Zie je wel, ik weet niets.

Tot de cantharellen me weer te binnen schoten. Al vanaf ik kon lopen ging ik met mijn moeder cantharellen zoeken. Ik zou het nu niet meer kunnen – niet meer durven ook – maar toen, als klein kind, zocht ik ze.
Plukte ik ze.
Feilloos.

Eexterhalte

 

 

 

 

 

 

Ineens wist ik het weer. De enorme hoeveelheden cantharellen die we plukten. In het bos van de plaats waar we onze vakanties doorbrachten: Grolloo. En in het bos van Eexterhalte. Vooral daar. In Eexterhalte.

Ineens zag ik het weer voor me.
De spoorwegovergang.
Het station van Eexterhalte.
Het bos waar we al die cantharellen vonden.
Mijn moeder is daar nooit bij. Haar zie ik niet.
Ik ben wat gaan googlen, en warempel. De plaatjes die ik vond kloppen op mijn herinneringen.

Ik

Ik weet het. Mijn moeder bakte ze. Soms met mijn ‘hulp’.
Mijn moeder zie ik niet.
Maar de herinneringen aan het plukken van de cantharellen;
De veiligheid van de nabijheid van mijn moeder;
De geur van gebakken cantharellen;
Ja: dat zit allemaal wel in mijn geheugen.
Bijzonder, dat dat allemaal weer werd aangeraakt door zo’n simpele vraag die ik aan anderen stelde: wat maakte je moeder/ je vader vroeger wat jij heel erg lekker vond?

Gebakken cantharellen

En dan die eindeloze hoeveelheid cantharellen, die ’s avonds werden gebakken.

Cantharellen met tomaten.
Cantharellen met ui.
Cantharellen met ei.

PS

Eigenlijk vond ik als kind cantharellen wel erg gewoontjes.
Nee: dan champignons – dat was pas echt deftig!

Mary Costello: Academy Street

Gepubliceerd op maandag
Beantwoorden

 

 

 

 

 

 

Roman van Mary Costello, over het leven van de Ierse Tess Lohan.

Als heel jong kind verliest Tess haar moeder.
Ze groeit op en leeft in de tweede helft van de vorige eeuw.

Academy Street, bladzijde 20

………………Haar moeder had haar lange haar opgestoken. Dan kreeg ze een hoestaanval en raakte het haar los.
Op een keer zat er bloed in haar zakdoek. Toen ze ziek in bed lag, had ze haar haar los.
Ze waren vorige week nog met Tess naar haar moeders kamer gegaan; haar moeder zat rechtop in bed in haar witte nachtpon. Ze tilden haar op het hoge bed en moeder kust haar voorhoofd. Maar toen Tess over haar moeders haar streelde en zich tegen haar aan wilde vlijen, zei Evelyn: ‘Zo, en nu weer naar beneden, dame’ en werd ze weggetrokken……. 

Recensie VPRO-boeken

Haar roman Academy Street vertelt in tweehonderd pagina’s prachtig proza het levensverhaal van Tess, die opgroeit op een grote boerderij in West-Ierland
en als jonge verpleegster naar New York emigreert, waar ze net zo eenzaam is als ze als kind was.Tess leeft geen opmerkelijk leven, passanten zien niets meer dan een wat mensenschuw muurbloempje, maar wij weten wat er in dat verlegen meisje omgaat.
Tess verlangt naar liefde maar voelt zich bij niemand op haar gemak.
Geen onbekend thema maar zeldzaam prachtig verwoord.

Citaat van Albert Camus

Voor in het boek een prachtig citaat van Albert Camus (1913-1960, 1 jaar toen hij zijn vader verloor).
Ik geef dit citaat graag aan je door:
‘Midden in de winter leerde ik eindelijk dat ik binnen in me een onoverwinnelijke zomer meedroeg.’

Signalement van het boek

Mary Costello
Academy Street
Uitgeverij Hollands Diep
ISBN 9789048 826162 / NUR 302
2014: Irish novel of the year 

Op m’n eigen manier: voorbeeld uit de praktijk

Gepubliceerd op zondag
Beantwoorden

 

 

 

 

 

Individueel proces

Rouwen is een individueel proces…….
Ieder doet het op haar/zijn manier…….
Er zijn geen regels voor…….
Je kunt het niet fout doen……… 

Ik hoor ze zo vaak, deze opmerkingen.
En ja: na jaren en jaren van ‘rouwdwang’, van fasen, van opgelegde opdrachten die het falen in zichzelf verborgen hielden, is de ruimte die deze (nieuwe) opvattingen geven een verademing.

Rouwdwang

Je moet het verwerken (niemand weet wat dat precies is, maar iedereen weet dat het moet);
Je moet het een plaats geven (niemand weet hoe je dat doet, maar iedereen weet dat het moet);
Je moet het achter je laten (niemand weet hoe je dat doet, maar iedereen weet dat het moet).

Wat een opluchting: eindelijk de erkenning dat rouwen een individueel proces is. Dat iedereen ‘het’ op haar/zijn eigen manier doet.
Wat een opluchting dat er geen wetten blijken te zijn waar je aan moet voldoen.

Maar is dat altijd zo?
Is dat ook zo, als het over Verlaat Verdriet en verlate rouw gaat?

M’n eigen manier

‘Ik doe het op m’n eigen manier.’
Ik hoor het regelmatig Verlaat Verdriet-ers zeggen.
Realiseer je je wat dat betekent voor een Verlaat Verdriet-er?
Realiseer je je dat overleven altijd op je eigen manier is (geweest)?
Realiseer je je dat dat de weg is van eenzaamheid, van onherbergzaamheid en kou?
Realiseer je je dat dat de weg is die je eigenlijk zo graag wilt verlaten?
Realiseer je je dat de kans groot is dat je je eigen eenzaamheid continueert?
Realiseer je je dat het een Verlaat Verdriet-thema is dat je je eigen weg hebt moeten gaan?
Realiseer je je dat het in een verlaat rouwproces bij Verlaat Verdriet helpend kan zijn je te voegen naar de regels en opdrachten van een (Verlaat Verdriet-)training?

Valkuilen voor Verlaat Verdriet-ers

Enkele valkuilen voor Verlaat Verdriet-ers op een rijtje:
Ik ben anders…….
Ik houd me liever stoer en sterk……….
Ik zoek het zelf wel uit………
Ik heb niemand nodig………

Ervaringen delen

Plotseling blijk je niet zo anders, niet zo uniek te zijn als je altijd hebt gedacht op het moment dat je de verhalen van andere Verlaat Verdriet-er hoort en leest.
Wat een schok!

Discipline

En dan nog iets: een verlaat rouwproces heeft wel degelijk discipline nodig.
Sommige dingen moeten echt!

Lees meer

Lees meer over Verlaat Verdriet en verlate rouw.
Op deze site
Verlaat Verdriet
Verlate rouw
Tijd 

Of in de Gids voor Verlaat Verdriet

Sterretje

Gepubliceerd op zaterdag
Beantwoorden

 

 

 

 

Hemel

Vroeger, nog niet zo heel lang geleden, gingen vaders en moeders naar de hemel. Die gedachte zat in de Nederlandse en Belgische – christelijke – cultuur verankerd. Kinderen die in gezinnen groot werden waar deze gedachte werd aangehangen, kregen de boodschap mee: Mama/papa is nu bij onze lieve heer en heeft het daar goed. (Wat overigens niet zo’n heel fijne mededeling was voor kinderen die zelf in een ellendige situatie achter bleven. Maar allà, wie stond daar nou bij stil?!).

Reïncarneren

In onze tijd is de reïncarnatie-gedachte in toenemende mate populair geworden. Een gedachte die veel minder ingebed is in onze oorspronkelijke Nederlandse en Belgische cultuur. We denken het, inmiddels tamelijk collectief, maar hebben daar eigenlijk nog niet een beelden- en symbolentaal voor die een plaats heeft gekregen binnen de in Nederland en België overgeleverde manier van denken over leven, sterven en dood.

In mijn blog van 10 juni 2016 De schone slaapster schreef ik over de eerlijkheid die we tegenwoordig betrachten (proberen te betrachten) als we kinderen vertellen over de dood.
Over overlijden.
Over overlijden en dood van moeders en vaders.

Kinderen

Kinderen zijn in grote mate afhankelijk van de ideeën die hun ouders hebben over sterven, en een eventueel hiernamaals. Het zijn de ideeën en de verhalen van hun ouders, die de ideeën en gevoelens van kinderen (mee) vorm geven. En die ouders zijn weer in grote mate beïnvloed door de ideeën over leven en sterven in hun tijd, in hun familie, in hun gemeenschap, in hun land.
Hoe vertel je kinderen over reïncarneren?
Over reïncarnatie?
Wat denken we zelf eigenlijk echt over reïncarneren en reïncarnatie?

Sterretje

We moeten eerlijk zijn tegen kinderen.
Maar hoe eerlijk zijn we?
Mama is nu een sterretje. Als je s’avonds naar de hemel kijkt, dan kun je mama altijd zien. (Papa’s ook??).
Wat doen we, als we tegen kinderen zeggen: Mama is nu een sterretje?
Proberen we dan een kind te helpen de verbinding met de mama die er niet meer is levend(ig) te houden?
Of hebben we toch weer een weg gevonden om de dood (een beetje) te ontkennen?
Ik weet het niet, maar vraag het me vaak af.  

De schone slaapster: voorbeeld uit de praktijk

Gepubliceerd op vrijdag
Beantwoorden

 

 

 

 

 

 

De schone slaapster

‘Kijk meiske, hoe schoon jouw mama ligt te slapen’.
Ik herinner het me nog altijd: de Belgische vrouw die lang geleden deel nam aan een workshop voor ‘Dochters zonder Moeder’. Bij de begrafenis van haar moeder had haar heer-oom dat tegen haar gezegd: ‘Kijk meiske, hoe schoon jouw mama ligt te slapen.’

Confronterend

Het kwam hard aan bij haar, tijdens de workshop: onder ogen moeten zien dat haar moeder niet, zoals ze een leven lang diep van binnen was blijven geloven, sliep en dus weer wakker kon worden. Confronterend dat ze onder ogen moest zien wat haar hoofd allang wist: dat haar mama dood was. Dat ze, nu als volwassen vrouw, moest erkennen dat haar moeder dood is. Al heel lang. Dat ze op moest houden te denken dat haar moeder op een dag weer wakker zou worden.
Dat was veel voor haar. Te veel!

Tegenwoordig

Tegenwoordig gaan we daar heel anders mee om.
We vertellen de kinderen van nu geen sprookjes meer.
We vertellen de kinderen van nu niet meer ‘Kijk hoe schoon je papa/ je mama slaapt’.
We vertellen kinderen van nu de volle waarheid.
Want we weten: kinderen moeten de waarheid horen.
Tegenwoordig doen we dat veel beter.
Vinden we.

Stilstaan

Maar:
Hoe vaak staan de volwassenen van nu er bij stil wat die volle waarheid voor een kind betekent?
Hoe vaak staan de volwassenen van nu er bij stil wat het voor een kind betekent op te moeten groeien zonder de ouder die dood is?
Hoe vaak staan de volwassenen van nu er bij stil wat dit vroege verlies doet met de ontwikkeling van een kind?
Hoe vaak staan de volwassenen van nu er bij stil wat dit vroege verlies op de langere termijn voor invloed op ze heeft?
Wie zijn de volwassenen die daar bij stil staan?

De naakte waarheid

En:
Doen we dat echt tegenwoordig?
Niets dan de waarheid vertellen?
De naakte, onbarmhartige waarheid?
Doen we het echt beter?

Michelangelo Buonarroti

Gepubliceerd op donderdag
Beantwoorden

 

 

 

 

 

Michelangelo

Wie kent niet het beeld van deze twee handen?
Een beeld dat in onze tijd veel wordt gebruikt. Een beeld dat zich als het ware los heeft gezongen van het oorspronkelijke beeld: De schepping van Adam. Geschilderd door Michelangelo.
Geboren 1475, overleden 1564.

Buonarroti

Wie kent hem niet: de naam Michelangelo.
Uomo Unversalis.
Genie.
Renaissancist.
Onsterfelijke naam, die zich als het ware los heeft gezongen van zijn familienaam: Michelangelo Buonarotti.

 

 

 

 

 

Sixtijnse kapel

Michelangelo: zes jaar toen hij zijn moeder verloor.
Wat dacht deze melancholiek uitziende man bij het ontwerpen van de muurschilderingen die hij maakte voor de Sixtijnse kapel in Rome?
Wat dacht hij, staande op de steigers van de Sixtijnse kapel?
Dacht hij aan de symboliek die wij, moderne mensen, verbinden aan deze twee handen: Verbinding?

Tondo Doni

Of schilderde hij meer nog zijn verlangen naar het paradijs,
naar de heelheid van zijn oorspronkelijke gezin,
naar de verbinding met zijn moeder en zijn vader,
naar de verbinding tussen moeder en kind,
in zijn schilderij (Tondo Doni) van de Heilige Familie?

 

Adopteren: vraag

Gepubliceerd op woensdag
Beantwoorden

 

 

 

 

 

 

‘De oorlog is pas afgelopen als ouders hun kinderen weer gewoon Adolf noemen’
Deze zin las ik lang geleden in een column van Hugo Brandt Corstius.
Ik ben hem nooit vergeten.

In de polder

Vanochtend vroeg fietste ik de polder in, richting Nunspeet aan Zee (ja, dat bestaat echt). Al snel kwam ik een fietsende witte man/vader tegen, die twee prachtige, kleine zwarte meisje op kleine fietsjes begeleidde. Vast op weg naar school.

Vraag

Ik heb het me al vaak afgevraagd: adopteren zwarte mensen witte kinderen?
Ik zie het nooit, maar dat kan natuurlijk aan mij liggen. Misschien let ik er niet genoeg op.
Of is de ongelijkheid tussen mensen pas afgelopen als zwarte mensen ook ‘gewoon’ witte kinderen adopteren? Als zwarte papa’s hun witte kinderen op kleine fietsjes door de polder naar school brengen?

Zelfdoding door een ouder 1

Gepubliceerd op dinsdag
Beantwoorden

 

 

 

 

 

‘Veerkracht?
Verkracht!’

Veerkracht

We zitten aan tafel tijdens de workshop te praten over het gemak waarmee tegenwoordig gepraat wordt over veerkracht. Ik haal de woorden aan van bijzonder hoogleraar gecompliceerde rouw Jos de Keijzer in een interview. Dit interview stond een kleine twee jaar geleden in het Algemeen Dagblad. Aanleiding was het auto-ongeval in Belgie (Nederlands gezin op weg naar vakantiebestemming), waarbij twee jonge kinderen hun beide ouders verloren. ‘We moeten de veerkracht van kinderen niet onderschatten’, aldus deze Jos de Keijzer.

Verkracht

‘Veerkracht? Ik voel me verkracht’, zo reageert P. tijdens ons gesprek aan tafel. P. verloor jong zijn moeder als gevolg van zelfdoding.
Aan de eerste jaren van zijn leven bewaart P. goede herinneringen. ‘Een gewoon kinderleven’. Rond zijn tiende jaar verandert zijn moeder in een zichtbaar en ervaarbaar depressieve vrouw. Verschillende opnames volgen. ‘Geen idee waar ze dan was. We gingen een keer op bezoek, maar waar dat was? En wat dat was?’
‘Een rusthuis’, werd er gezegd. Maar wat was een rusthuis? Wat deed ze daar? Waarom was ze daar?
Als zijn moeder thuis was, moest P., zo jong als hij was, altijd opletten. Waar was ze? Wat deed ze? Verschillende keren was ze weg. ‘Dan moesten we haar zoeken. Bijvoorbeeld bij het kanaal.’

Onveiligheid

Onduidelijkheid.
Onveiligheid.
Chaos.
Altijd alert zijn.
Voor je moeder zorgen, in plaats van dat zij er voor zorgt dat jij veilig op kunt groeien.

Grensoverschrijdend gedrag

Als kind leven in een huis met een ouder/opvoeder die regelmatig dreigt met zelfdoding en/of regelmatig probeert zich het leven te benemen.
Je staande zien te houden in deze vorm van grensoverschrijdend gedrag door een ouder.
De laatste poging van zijn moeder is gelukt.
Na dagen werd ze gevonden, in het kanaal.

‘Veerkracht?
Verkracht, zul je bedoelen!’

Borstkanker, een voorbeeld uit de praktijk

Gepubliceerd op maandag
Beantwoorden

 

 

 

 

 

 

Borstkanker, mijn moeder, ik en andere mensen

Op mijn achtste verloor ik mijn moeder als gevolg van borstkanker. Mijn moeder werd 49 jaar.
Zelf bleek ik twintig jaar geleden eveneens borstkanker te hebben. Ik had ongeveer dezelfde leeftijd als mijn moeder.
‘Ik ga hier niet aan dood’ was het eerste wat ik dacht toen ik te horen kreeg dat er borstkanker was gevonden.
Gelukkig kreeg ik gelijk.

Twintig jaar later

Ongeveer twintig jaar later bleek ik opnieuw borstkanker te hebben.
Andere borst.
Andere kanker.
Ook deze keer leefde ik verder.

Twee jaar later

Twee jaar na de tweede borstkanker werd opnieuw kanker gevonden in mijn andere borst. Opnieuw een andere kanker.
Deze keer ontsnapte ik niet aan een amputatie.
Ook deze keer leefde ik verder.
Met plezier!

De dood van mijn moeder

Soms vertel ik er over – over die drie keer borstkanker bedoel ik.
‘De dood van mijn moeder heeft oneindig veel meer met me gedaan dan die kanker’ vertel ik dan.
Ik ken de reactie.
Afschuw. Hoe kun je dat nu zeggen. Inmiddels begrijp ik dat beter. Kanker, da’s erg. Daar kun je aan dood gaan.
Als kind je moeder verliezen: dat kun je gewoon verwerken.
Als je zo oud bent als ik nu ben moet je het daar toch niet meer over hebben.

Wij begrijpen elkaar

Gelukkig tref ik in mijn praktijk zo nu en dan dubbele-ervaringsgenoten.
Zij begrijpen het wel.
Wij begrijpen elkaar!