Rouwen om een verloren leven

Gepubliceerd op donderdag
Beantwoorden

Rouwen om een verloren leven: een voorbeeld uit de praktijk

‘Ik rouw om mijn verloren leven. Ik rouw om het gevoel dat ik, na het verlies van mijn vader, niet meer heb geleefd’. M., een nog jonge vrouw (begin 30), zegt het tijdens een individuele Verlaat Verdriet-basisworkshop. Ze zegt het hardop. Grimmig. In haar stem klinken verdriet, boosheid, machteloosheid en een eindeloze eenzaamheid.

Voor ‘de buitenwereld’ zijn Verlaat Verdriet en verlate rouw bij Verlaat Verdriet nog (te) vaak onbegrijpelijke fenomenen. Niet te vatten. ‘Dat is toch al zo lang geleden?’ ‘Daar kun je nu toch geen last meer van hebben?’ ‘Je koestert je verdriet’. Een kleine greep uit de opmerkingen die Verlaat Verdriet-ers vaak te horen krijgen, als ze vertellen over het verdriet, de pijn en de boosheid die hun leven moeizaam en zwaar maken. ‘Ik leef in een hel’, zegt een andere Verlaat Verdriet-er. ‘Ik wil dit leven niet meer.’

Voor veel Verlaat Verdriet-ers is het (te) moeilijk om toe te geven, maar veel van hen kennen die gevoelens een verloren leven te leven. Voor veel ‘buitenstaanders’, en dan bedoel ik de ‘buitenstaanders’ die wel begrip op kunnen brengen voor de levenslange invloed van het vroege verlies van een ouder, is een verlaat rouwproces een rouwproces om je overleden ouder. Een verlaat rouwproces is echter veel meer dan dat alleen. Een verlaat rouwproces is een veel meer omvattend proces, dat uit veel dimensies en veel lagen bestaat.

Dimensie van een verlaat rouwproces

De rouw om een verloren leven is één van die dimensies in dit proces. ‘Weet je wat het is’, geef ik M. als antwoord op haar uitroep. ‘Dit is een moment waarop je je leven kunt veranderen. Iedere dag die je boos, verdrietig, wanhopig, wrokkig blijft om je verloren leven, plak je aan je verloren leven. Jij kiest er nu voor het anders te gaan doen. Jij kiest er nu voor te gaan leven, in plaats van te overleven. Jij kiest er hier en nu voor jezelf een uitweg te gunnen uit pijn, boosheid, verdriet, wanhoop en wrok. Door hier te zijn heb je die keuze gemaakt. Je geeft jezelf een nieuw leven door je verlate rouwproces aan te gaan. Het is tijd voor je om te rouwen om je verloren leven.’

Tip

Lees meer over het gevoel van een verloren leven in de metafoor van Toine in mijn boek Teruggaan om verder te kunnen.

De Volkskrant, Sir Edmund en cortisol

Gepubliceerd op dinsdag
Beantwoorden

‘De dood van mijn moeder/mijn vader heb ik wel verwerkt. Echt waar, dat weet ik zeker. Maar mijn lijf doet nog steeds iets anders.’ Hoe vaak heb ik deze verzuchting niet te horen gekregen! Ook ikzelf heb dat gevoel heel sterk gekend. Mijn lijf doet iets anders.

Al geruime tijd houd ik me bezig met het verband tussen de productie van cortisol en jong ouderverlies – het verlies van veiligheid, geborgenheid en continuïteit moet ik hier eigenlijk schrijven.

Afgelopen zaterdag (6 juni 2015) las ik in Sir Edmund, weekendbijlage van De Volkskrant, het klein artikel van Ellen de Visser: Waarom is troostrijk eten altijd vet of zoet? (pagina 7) In dit artikel wordt een verband gelegd tussen stress-hormoon cortisol en de behoefte aan troost-eten. Voor troostrijk-eten-verslaafde-Verlaat Verdriet-ers een verrassend artikel om te lezen (om niet te zeggen: tot je te nemen). Maar niet alleen voor troost-eters, ook voor Verlaat Verdriet-ers die nieuwsgierig zijn naar dit stresshormoon, en die in (heel) klein bestek iets willen lezen over de aanmaak en de gevolgen van de cortisol-productie: een aanrader.

Citaat

…………………… De boosdoener is cortisol, het hormoon dat wordt aangemaakt bij stress. Het is bedoeld om het lijf na een stress-aanval weer tot rust te brengen, maar bij langdurige zorgen slaagt het lichaam er niet in om de productie te staken. En dat is beroerd, want cortisol is een sloper…………….

Cortisol is een sloper

Dat klinkt me bekend in de oren: cortisol is een sloper. Zelf heb ik altijd het gevoel gehad dat ik mijn eigen lijf dagenlang aan het vergiftigen was, na een hevige stress-aanval.
De ervaring komt aardig in de buurt, zou ik zo zeggen!

 

Tijd voor verandering: time out

Gepubliceerd op maandag
Beantwoorden

De signalen waren er een jaar geleden al volop: ik was moe. Niet alleen fysiek, maar ook mentaal. Doodmoe. Twintig jaar Verlaat Verdriet-werk + de voorafgaande jaren van mijn eigen intense en intensieve proces waren bepaald niet langs me afgegleden. Ik deed het een tijdje rustiger aan, maar pakte mijn werk weer op zodra de energie zich aandiende. Te vroeg!
Begin april van dit jaar maakte ik een heel bijzondere en indrukwekkende reis door IJsland. Meteen daaraan sluitend kreeg ik griep. Een heftige griep, waar ik maar moeizaam van herstelde. Te moeizaam. En veel te langzaam. Alles wat ik van mezelf moest in de afgelopen weken kon rekenen op een intens gevoel van weerzin.

Jippie! Ik heb er weer ZIN in

Vanochtend vroeg fietste ik naar Elburg voor een behandeling bij de osteopaat. Ineens voelde ik door mijn hele lijf: Jippie, ik ben er weer! Ik heb er weer ZIN in! En meteen wist ik: dit ga ik anders doen dan vorig jaar. Dit is het moment om niet alleen van binnen te besluiten, maar het ook naar buiten toe te zeggen: het is tijd voor een time-out. Het is tijd voor verandering. Het is tijd voor veranderkracht. Het is tijd om verandering tijd en ruimte te geven. Het is tijd om tijd en aandacht te besteden aan mijzelf. Ik neem een time out. En ik neem alle tijd en alle ruimte om te onderzoeken:

  • Hoe kan ik in de komende jaren, naast de basisworkshops en de jaartraining De kunst van het verbinden Verlaat Verdriet-ers van dienst zijn;
  • Hoe zet ik in de komende jaren Verlaat Verdriet verder op de kaart en creëer ik meer maatschappelijk bewustzijn omtrent de levenslange invloed van de vroege dood van een ouder;
  • Hoe zet ik in de komende jaren de kennis en de inzichten die ik heb verworven – en verder heb ontwikkeld – in;
  • Hoe geef ik dat vorm;
  • Welke plaats geef ik mijzelf daarin;
  • Wat is goed voor mij.

Met dat laatste: wat is goed voor mij ben ik al begonnen. De rest komt mee als ik mezelf de tijd en de ruimte daarvoor gun.

Nieuwe berichten

De komende zomermaanden ga ik vooral ook genieten van het vorm en inhoud geven aan ons nieuwe verblijf op Terschelling.
Begin september 2015 starten we een nieuw seizoen, met de tweede bijeenkomst van de jaartraining De kunst van het verbinden en een dag later met de presentatie van mijn nieuwe boek: Gids voor Verlaat Verdriet.

Maar: wees niet verbaasd als je van tijd tot tijd toch een nieuw bericht van me onder ogen krijgt. Want dat gebeurt vooral ook met mijn Verlaat Verdriet-werk: Verlaat Verdriet houdt me altijd bezig. Letterlijk: dag en nacht. Altijd weer dienen zich nieuwe thema’s en inzichten aan. Thema’s en inzichten die gedeeld willen worden. Ook wat dat betreft is het fijn weer ZIN te hebben. Dan kunnen (nieuwe) thema’s en inzichten – zoals nu in dit bericht het geval is – letterlijk gedeeld worden.

Nieuwe data basisworkshop Verlaat Verdriet

Gepubliceerd op dinsdag
Beantwoorden

Nieuwe data basisworkshop Verlaat Verdriet

2015

24, 25 en 26 september

Basisworkshop Verlaat Verdriet

Het volgen van de basisworkshop Verlaat Verdriet biedt je de gelegenheid gedurende 2,5 dag intensief aandacht te besteden aan het vroege verlies van je ouder, te delen met ervaringsgenoten en te leren van de theoretische onderbouwing van Verlaat Verdriet en verlate rouw die Titia Liese in de workshop biedt.
In de tijd tussen de workshop en de Terugkomdag geef je uitvoering aan voornemens die je tijdens de workshop formuleert en die passen bij jou, bij jouw specifieke situatie, bij jouw wensen en bij jouw mogelijkheden.

Lees meer

Lees meer over de basisworkshop Verlaat Verdriet

Contact

Neem contact op met Titia Liese via het Contactformulier of telefonisch 0341- 260 289 als je meer wilt weten.

Ik mag verdrietig zijn

Arm
Heel even
Om me heen
Ik mag verdrietig zijn
Traan

Deelnemers aan het woord

“Ik kan eindelijk naar de foto van mijn vader kijken.”
“Ik heb zoveel gehuild, en het heeft me zo opgelucht.”
“Wat een herkenning, en wat een erkenning voor het verdriet om mijn moeder.”
“Ik ben er nog niet, maar ik weet nu dat ik op de goede weg ben.”
“Mij heeft  de workshop weer een hele stap verder geholpen en ik gun dit veel meer mensen die worstelen met Verlaat Verdriet.“

Een aangekondigde dood

Gepubliceerd op zondag
Beantwoorden

‘Denk jij dat zielsverhuizing bij leven en (wel)zijn bestaat?’ vroeg ik lang geleden door de telefoon aan Marijke. Het was één van die dagen van wanhoop en hoop die toen nog zo vaak deel uitmaakten van mijn leven. ‘Ja’, zei ze onmiddellijk. ‘En anders wacht je gewoon tot daarna’.

Vandaag, 29 maart 2015 overlijdt Marijke Serné. Vriendin en collega. Ritueelbegeleidster van het allereerste uur, die haar werk als geen ander vorm heeft gegeven. Pionier.
Al sinds lange tijd kampte Marijke met perioden van verwarring, mentale afwezigheid en een wankele fysieke gezondheid.
De zelfdoding van haar man Frans, enkele jaren geleden, zette haar bestaan in alle opzichten op losse schroeven. De perioden van verwarring en afwezigheid werden groter en steeds meer onoverkomelijk. Nader onderzoek werd noodzakelijk. De uitslag Alzheimer trof haar als een mokerslag. ‘Ik geloof het niet’, riep ze fel.
De afgelopen maanden nam Alzheimer haar leven steeds meer verwoestend over. ‘Ik verlang naar het einde’, verzuchtte ze vaak. Haar wens is gehoord en erkend. Wat bijzonder in een land te mogen leven waar dit tot de mogelijkheden hoort.
Haar sterfdag heeft Marijke vastgesteld op zondag 29 maart 2015. Vandaag dus. Nu.

In Marijke zal ik niet alleen de vriendin missen met wie het goed lachen was over de dood. De collega met wie ik lang heb samengewerkt, onder meer in onze cursus Maak de reis van je leven op Terschelling. De collega voor wier werk ik altijd diep respect heb gehad. Als Verlaat Verdriet-er verlies ik ook de vrouw die mijn Verlaat Verdriet-werk in goede tijden en in slechte tijden, door dik en dun, met heel haar hart heeft gesteund.

Ik bewonder je moed Marijke, voor dit levensbeëindigende besluit. Jouw ziel is inmiddels verhuisd. Ik zal je missen. Meer dan ik nu kan bedenken.

Je motto van Antoine de Saint Exupéry neem ik mee op mijn verdere weg:
‘Alleen met het hart kun je goed zien, het wezenlijke blijft voor de ogen verborgen’.

Het menselijk tekort: mijn vader

Gepubliceerd op donderdag
Beantwoorden

Mijn vader was een beschadigd man. Beschadigd geraakt in zijn jeugd, met name door de slechte relatie die hij met zijn vader – mijn opa – had.
Mijn opa was een beschadigd man, beschadigd geraakt als gevolg van het feit dat zijn vader het gezin veel te vroeg verliet voor een andere vrouw en aan de drank raakte.

Het menselijk tekort

Dank zij zijn liefde voor mijn moeder – en de liefde van mijn moeder voor hem – had mijn vader een goed en vervuld bestaan. Rijk aan liefde. Rijk aan cultuur. Rijk aan kunst. Rijk aan toekomst.
Aan dit alles kwam een einde toen mijn moeder ziek werd en stierf en mijn vader achter bleef met twee kinderen van 5 en 8 jaar.
Beschadigde man, die door het lot opnieuw beschadigd werd. Die opnieuw geconfronteerd werd met het menselijk tekort. Nu ook nog als alleenstaand vader en opvoeder van twee jonge kinderen.

Word een dochter je moeder waardig

Ik zocht – en vind – Rilkes Liebes-lied in het herinneringsboekje dat mijn vader na de dood van mijn moeder voor mij heeft geschreven. Ik vind dit liefdes-lied op één van de laatste bladzijden van het boekje, op de rechter bladzijde. Op de linker bladzijde een foto van de kist waarin mijn moeder ligt. Thuis opgebaard. Op en rondom de kist alle bloemstukken die er op dat moment waren.
Boven deze foto staat geschreven: ……….‘Ik schreef al, dat Mam zo goed voor jullie zorgde, zó dat geen het haar zou hebben verbeterd. Mam heeft ook een zeer bijzondere vreugde aan het moederschap beleefd en ook al was het haar wel eens wat zwaar, vooral de laatste tijd voor ze echt ziek werd, ik ben toch blij, dat ze jullie heeft gehad en dat ze jullie nog wat heeft zien opgroeien. Ze stelde zich veel van jullie toekomst voor. Ik hoop, dat die zal zijn, zoals zij het graag gezien had en ik hoop dat, wie ook in je leven een plaats van betekenis zal gaan innemen – zij, die je moeder is geweest en die zo ontzettend veel èn van mij èn van jullie beiden gehouden heeft, daarin niet geheel ontbreken zal. Het is hierom vooral, dat ik voor jou dit kleine herinneringsboekje, dat je overal mee naar toe kunt nemen, heb gemaakt.
Word een dochter je moeder waardig!’

Mijn vader was een zorgvuldig man. Op bladzijde 1 van het boekje: Nieuwjaarsdag 1958. Gisteren hebben we wat ons van Mammie nog restte naar Dieren gebracht, waar de crematie van haar stoffelijk overschot heeft plaats gehad. Op de laatste bladzijde: gesloten Pasen 1958.

Beschadigde man.
Beschadigd mens.
Het menselijk tekort.
Hoe had hij het beter kunnen doen? 

R.M.Rilke: Liefdeslied

Gepubliceerd op woensdag
Beantwoorden

Ken je dat? Je weet het ergens wel, maar je gaat niet recht op je doel af. Waarom niet? Mij overkwam dat in de afgelopen dagen weer eens.
Gisteren schreef ik over de voorstelling Violet, in het papieren theater van Frits Grimmelikhuizen in Deventer ( alle goeie dingen komen ) en mijn zoektocht naar Liefdeslied van Rainer Maria Rilke
Gezocht op het web. Frits Grimmelikhuizen gemaild met de vraag waar ik het lied dat hij gebruikt in Violet kan vinden (en antwoord gekregen).

En al die tijd wist ik het eigenlijk wel. Het gedicht staat in het herinneringsboekje aan mijn moeder, dat mijn vader na de dood van mijn moeder (1957) voor mij heeft geschreven. En toch bleef ik elders zoeken, want ik wist het niet zeker dat deze tekst er in zou staan.

Vanochtend heb ik het boekje eindelijk erbij gepakt en nu weet ik het wel. Mijn vader heeft Liebeslied  in het herinneringsboekje geschreven. Rilke was één van de lievelingsdichters van mijn beide ouders. Stapels Rilkes heb ik geërfd, en allemaal heb ik ze in het verleden weggedaan. Nooit heb ik iets met Rilke willen doen (behalve weg doen dan). Maar nu komt hij ineens – zomaar, maar opnieuw – binnen in mijn leven.
En hij is welkom!

Liebes-lied

Wie soll ich meine Seele halten, daß
sie nicht an deine rührt? Wie soll ich sie
hinheben über dich zu anderm Dingen?
Ach gerne möcht ich sie bei irgendwas
Verlorenem im Dunkel unterbringen
an einer fremden stillen Stelle, die
nicht weiterschwingt, wenn deine Tiefen schwingen.
Doch alles, was uns anrührt, dich und mich,
nimmt uns zusammen wie ein Bogenstrich,
der aus zwei Saiten eine Stimme zieht.
Auf welches instrument sind wir gespannt?
Und welcher Geiger hat uns in der Hand?
O süßes Lied.

 

Liefdes-lied

 Waar moet ik toch mijn ziel bewaren dat
zij niet langs de jouwe strijkt? Hoe draag ik haar
over jou heen en weer naar andere dingen?
Hoe graag niet liet ik haar in iets verzinken,
bracht ik haar onder ergens in de nacht,
verloren in een vreemde stilte waar
niets verdertrilt wanneer je dieptes klinken.
Maar alles wat ons aanraakt, jou en mij
beroert ons samen als een strijkstok die
twee snaren tot één melodie gebiedt.
Op wat voor instrument zijn wij gestemd?
En welke hand heeft ons omklemd?
O teder lied.

 

Rainer Maria Rilke
Neuen Gedichte, 1907
Vertaald door Menno Wigman, 1996, Uitgeverij Bert bakker, Amsterdam

Alle goeie dingen komen ……..

Gepubliceerd op dinsdag
Beantwoorden

Alle goeie dingen komen langzaam. ‘En bij mij helemaal’, heb ik in de loop van mijn leven vaak chagrijnig/gekscherend (doorhalen wat niet van toepassing is) gezegd. Afgelopen week mocht ik op Terschelling getuige zijn van de klus die twee geweldige, heel hardwerkende klussers in mijn nieuwe Terschellingse onderkomen aan het klaren zijn. Alle goeie dingen komen langzaam. Maar wel. Een kwestie van vertrouwen (en inzet en vakmanschap, in dit bouw-geval).

Voor ik naar Terschelling vertrok heb ik mijn nieuwe boek, Gids voor Verlaat Verdriet, naar de vormgeefster kunnen sturen. De eerste keer dat ik dat deed, in december j.l., was het te vroeg. Dat vond ik toen niet, maar de tijd heeft het me geleerd dat het wel zo was. Met de nodige aanpassingen ligt het dus nu, opnieuw, bij de boek-vormgeefster. Er gaat nog even wat tijd overheen, maar de geplande verschijningsdatum van Gids voor Verlaat Verdriet is rond 7 mei 2015. Alle goeie dingen komen langzaam. Ik heb het weer aan den lijve ondervonden.

Wat mij raakt

Kort geleden was ik, op uitnodiging van een jarige vriendin, in een heel bijzonder – en heel klein – theatertje in Deventer: het papieren theater. Het papieren theater is het piepkleine theatertje (15 stoelen) van Frits Grimmelikhuizen grimspapierentheater.nl

We zagen zijn prachtige voorstelling Violet. Violet is onder meer gebaseerd op Liefdeslied van Rainer Maria Rilke. Tip: Bekijk vooral het filmpje Violet op youtube!

Ik zocht naar dit Liefdesgedicht en kwam al zoekend Rilkes gedicht tegen: Wat mij raakt. Dit gedicht is zo van toepassing op Alle goeie dingen komen langzaam…, dat ik het graag aan je doorgeef.

Wat mij raakt

Men moet de dingen
hun eigen, stille,
ongestoorde ontwikkeling laten
die diep van binnen komt
en die door niets opgejaagd
of versneld kan worden;
alles moet rijpen –
tot de
geboorte…

Rijpen als een boom die zijn sap niet stuwt
en die rustig in de stormen
van het voorjaar staat
zonder angst,
dat er straks geen zomer
zal komen.
Die komt er toch!

Maar hij komt alleen voor geduldige mensen
die leven
alsof de eeuwigheid voor hen ligt,
zo zorgeloos stil en wijds…

Men moet geduld hebben
met de onopgeloste zaken in ons hart
en proberen de vragen zelf lief te hebben, als
gesloten kamers,
en als boeken die in een zeer vreemde taal
geschreven zijn.

Het komt er op aan alles te leven.
Als je de vragen leeft,
dan leef je misschien langzaam maar zeker
zonder het te merken
op een goede dag
het antwoord in.

Rainer Maria Rilke
Vertaling: Arie van der Krogt

Naar de huisarts, praktijkvoorbeeld 4

Gepubliceerd op donderdag
Beantwoorden

Vandaag is het 26 februari 2015.

Kort gezegd: ondanks de toezegging: niets meer vernomen van de huisarts.
Lees meer over Naar de huisarts: Praktijkvoorbeeld 1, Praktijkvoorbeeld 2 Praktijkvoorbeeld 3 

In maart ga ik het weer proberen: contact opnemen met de bedoelde huisartsenpraktijk.

Naar de huisarts, een praktijkvoorbeeld 3

Gepubliceerd op dinsdag
Beantwoorden

Gisteren, 9 februari 2015 dus, was het een week geleden dat ik contact probeerde te leggen met de praktijkondersteuner(s) GGZ van de huisartsenpraktijk in mijn woonplaats. (Praktijkvoorbeeld 1 en Praktijkvoorbeeld 2.)

‘Stuur maar een mailtje, dan neemt de praktijkondersteuner contact met u op’ was het advies van de dame die ik aan de telefoon kreeg. Zo gezegd, zo gedaan. Ik stuurde dezelfde dag een mailtje met mijn vraag en was benieuwd wat er vervolgens zou gaan gebeuren.

Niets.

Gisteren belde ik opnieuw met de praktijk, om te vragen wat er was gebeurd (of liever gezegd: niet gebeurd). ‘Ik ga even voor u kijken’ was het antwoord. Dat duurde zo lang, dat ik op een gegeven moment dacht: ‘Ze is me vergeten’. Maar nee: ze kwam terug.

‘Het mailtje is bij een van de huisartsen terecht gekomen’, meldde ze me. ‘Hij neemt contact met u op.’

Dan mag ik dus nu weer benieuwd zijn hoe het verder gaat.
Wordt vervolgd.